Dasturiy ta'minot arxitekturasi — 0 dan Expertgacha¶

Bu kitob dasturlashni biladigan (kamida bitta tilda kod yoza oladigan) o'quvchini dasturiy ta'minot arxitekturasi bo'yicha noldan ishonchli darajaga olib chiqadi. Kod darajasidagi dizayndan — coupling/cohesion, SOLID, design patternlar — boshlab, ilova arxitekturasi (qatlamli, hexagonal, clean, DDD, event-driven/CQRS) orqali, tizim dizayniga (monolit vs mikroservis, API dizayni, ma'lumotlar bazasi tanlovi, masshtablash, keshlash, navbatlar, CAP, ishonchlilik, observability) o'tib, yakuniy real tizimni noldan loyihalash kapstoniga yetadi.

🧭 Til-mustaqil kitob. Arxitektura — bu sintaksis emas, qaror. Shuning uchun bu kitob biror tilga bog'lanmaydi: asosiy yuk diagrammalar (C4, ketma-ketlik, komponent) va pseudokodda, lekin kerakli joyda ishlaydigan TypeScript yoki Python namunalari beriladi. Patternlar va printsiplar har qanday tilda qo'llaniladi.

⚖️ HALOL eslatma. Arxitekturada "yagona to'g'ri javob" yo'q — har qaror trade-off (ayirboshlash). Bu kitob qoidalarni emas, fikrlashni o'rgatadi: qachon qaysi yondashuv, va nega. Kod namunalari (TypeScript/Python) haqiqatan ishga tushirib tekshirilgan; tizim dizayni qarorlari esa kontekstga bog'liq — kitob ularni trade-off sifatida taqdim etadi, "har doim shunday qil" deb emas.

ℹ️ Bu kitob siz kamida bitta dasturlash tilini (funksiya, sinf/obyekt, interfeys, asosiy OOP) bilasiz deb hisoblaydi. Yangi bo'lsangiz, avval TypeScript, Python yoki PHP kitoblaridan birini o'qing. PHP'da arxitekturaning amaliy qo'llanilishini PHP Expert kitobida ham ko'rishingiz mumkin (bu kitob til-mustaqil va kengroq).

Qanday o'qish kerak¶

Boblarni tartib bilan o'qing (01 → 02 → ...). Har bir qism oldingisiga tayanadi: kod dizayni → ilova arxitekturasi → tizim dizayni.
Har bobdagi diagrammani diqqat bilan o'rganing — arxitektura ko'p jihatdan vizual fikrlash.
Kod namunalarini o'zingiz teribb ishga tushiring; "Mashqlar" da o'zingiz loyihalashga urinib ko'ring (arxitektura amaliyot bilan o'rganiladi).
Har bir "trade-off" da o'zingizdan so'rang: bu yerda nimani nimaga almashtiryapman?

Talab¶

Kerak	Daraja
Kamida bitta tilda dasturlash (funksiya, sinf, interfeys)	Shart
OOP asoslari (meros, polimorfizm, abstraksiya)	Shart
Ma'lumotlar bazasi asoslari (SQL, jadval, kalit)	Foydali
Veb/backend bilan tanishlik (HTTP, API)	Foydali
Git bilan tanishlik	Foydali

Mundarija¶

I qism — Arxitektura asoslari¶

#	Bob	Mavzu
01	Dasturiy arxitektura nima va nega muhim	Arxitektura ta'rifi, me'mor roli, arxitektura vs dizayn, texnik qarz, nega muhim.
02	Sifat atributlari va trade-off'lar	"-ilities" (masshtablanuvchanlik, qo'llab-quvvatlanuvchanlik, ishonchlilik...), trade-off, "hammasi ayirboshlash".
03	Arxitekturani hujjatlashtirish: C4, UML, ADR	C4 model (Context/Container/Component/Code), UML asoslari, Architecture Decision Record (ADR).

II qism — Kod darajasidagi dizayn¶

#	Bob	Mavzu
04	Coupling va cohesion (bog'liqlik va jipslik)	Tight/loose coupling, high/low cohesion, coupling turlari, connascence — dizaynning poydevori.
05	SOLID printsiplari	SRP, OCP, LSP, ISP, DIP — misol va anti-misol bilan (TS/Python).
06	Boshqa printsiplar: DRY, KISS, YAGNI, SoC	DRY, KISS, YAGNI, separation of concerns, Demeter qonuni, meros o'rniga kompozitsiya.
07	Yaratuvchi patternlar (creational)	Factory Method, Abstract Factory, Builder, Prototype, Singleton (+ anti-pattern).
08	Strukturaviy patternlar (structural)	Adapter, Decorator, Facade, Proxy, Composite, Bridge, Flyweight.
09	Xulq-atvor patternlari (behavioral)	Strategy, Observer, Command, State, Template Method, Iterator, Mediator, Chain of Responsibility.

III qism — Ilova arxitekturasi¶

#	Bob	Mavzu
10	Modullik, komponentlar va chegaralar	Modullik, komponentlar, paketlar, chegaralar, modulli monolit, package-by-feature.
11	Qatlamli arxitektura (layered / n-tier)	Presentation/business/data qatlamlari, n-tier, sinkhole anti-pattern, qachon kerak.
12	Hexagonal: portlar va adapterlar	Ports & adapters, biznes mantiqni infratuzilmadan ajratish, dependency inversion miqyosda.
13	Onion va Clean Architecture	Onion, Clean Architecture, dependency rule, use case, entity, chegaralar.
14	Domain-Driven Design (DDD) asoslari	Ubiquitous language, bounded context, entity/VO/aggregate, domain event, strategik vs taktik.
15	Event-driven arxitektura va CQRS	Event-driven, pub/sub, event sourcing, CQRS, eventual consistency kirish.

IV qism — Tizim dizayni asoslari¶

#	Bob	Mavzu
16	Monolit, modulli monolit va mikroservislar	Monolit vs mikroservis vs modulli monolit, qachon bo'lish, distributed monolit anti-pattern.
17	Servislararo aloqa va API dizayni	REST, gRPC, GraphQL, sinxron vs asinxron, API gateway, BFF, versiyalash, idempotentlik.
18	Ma'lumotlar bazasi: SQL vs NoSQL, modellashtirish	Relyatsion vs document/key-value/column/graph, qachon qaysi, polyglot persistence, ACID vs BASE.
19	Masshtablash va load balancing	Vertikal/gorizontal masshtab, load balancer, stateless servis, sharding, replikatsiya kirish.
20	Keshlash strategiyalari	Cache-aside, write-through/behind, CDN, Redis, kesh-invalidatsiya, stampede, TTL.
21	Message queue va asinxron aloqa	Navbatlar, broker (Kafka/RabbitMQ), async ishlov, backpressure, idempotentlik, outbox.

V qism — Ishonchli distributed tizimlar¶

#	Bob	Mavzu
22	CAP, consistency va replikatsiya	CAP teoremasi (aniq), PACELC, consistency modellari, replikatsiya, partitsiyalash, consensus kirish.
23	Ishonchlilik: fault tolerance va resilience	Retry, circuit breaker, bulkhead, timeout, graceful degradation, SPOF, distributed computing fallacy'lari.
24	Observability va operatsiya	Logging, metrics, tracing (3 ustun), monitoring, SLA/SLO/SLI, alerting.

VI qism — Amaliyot va kapston¶

#	Bob	Mavzu
25	Evolyutsion arxitektura, anti-patternlar va xavfsizlik	Evolyutsion arxitektura, fitness function, anti-patternlar (big ball of mud...), Conway qonuni, security by design.
26	Kapston: real tizimni noldan loyihalash	To'liq tizim dizayni: talablar → C4 diagrammalar → ADR → komponentlar → ma'lumot modeli → masshtab rejasi → trade-off'lar.

Muallif¶

Oqil Imomnazarov — ioqil.uz · Telegram · YouTube

Kitob bepul tarqatiladi (CC BY-NC-SA 4.0). Savdo qilish taqiqlanadi.