04 — CREATE — baza va jadval yaratish

⬅️ Oldingi: 03 — Amaliyot bazalarini tayyorlash (4 ta tizim) · 🏠 README · Keyingi: 05 — Ma'lumot turlari ➡️

Bu bobda: SQL'dagi birinchi "qurilish" buyruqlarini o'rganamiz: CREATE DATABASE bilan baza yaratamiz, USE bilan uning ichiga kiramiz, CREATE TABLE bilan jadval quramiz; PRIMARY KEY, AUTO_INCREMENT, NOT NULL, UNIQUE, DEFAULT qoidalari nimaligini tushunib olamiz va SHOW, DESCRIBE, DROP yordamchi buyruqlari bilan tanishamiz.

---

Ma'lumotlar bazasini binoga o'xshating: avval binoning o'zini qurasiz (CREATE DATABASE), keyin ichiga kirasiz (USE), so'ng xonalarni jihozlaysiz (CREATE TABLE). Tartib aynan shunday — xonani binosiz qurib bo'lmaydi.

Baza yaratish — CREATE DATABASE

CREATE DATABASE baza_nomi CHARACTER SET utf8mb4 COLLATE utf8mb4_unicode_ci;

• CHARACTER SET utf8mb4 — o'zbek, rus, emoji — hammasini saqlaydi. Har doim shuni yozing. MySQL 8.0 da bu allaqachon standart, lekin ochiq yozish — yaxshi odat: kodingiz eski sozlangan serverda ham to'g'ri ishlaydi
• COLLATE utf8mb4_unicode_ci — harflarni solishtirish qoidasi. Oxiridagi ci (case-insensitive) — qidiruvda katta-kichik harf farqlanmaydi: Aziz = aziz
• Baza nomida bo'shliq bo'lmasin: mening bazam ❌ → mening_bazam ✅
• Kichik harf va pastki chiziq ishlating, nom raqam bilan boshlanmasin: 1baza ❌ → baza1 ✅

Agar shu nomli baza allaqachon mavjud bo'lsa, CREATE DATABASE xato beradi. Skriptlarda buni IF NOT EXISTS bilan yumshatish mumkin — "bo'lmasa yarat, bo'lsa indama":

CREATE DATABASE IF NOT EXISTS maktab CHARACTER SET utf8mb4 COLLATE utf8mb4_unicode_ci;

Bazaga kirish — USE

Bazani yaratish — bu hali uning ichiga kirish degani emas. Uyni qurib, hali kalitni qo'lga olmagandeksiz. Jadval yaratishdan oldin qaysi bazada ishlamoqchi ekaningizni aytib qo'yishingiz kerak:

SHOW DATABASES;     -- serverda qanday bazalar bor?
USE maktab;         -- endi "maktab" ichidamiz
SELECT DATABASE();  -- hozir qaysi bazadaman? (tekshirish)

💡 Boshlovchilarning klassik xatosi: USE'siz to'g'ridan-to'g'ri CREATE TABLE yozish. Natija — ERROR 1046: No database selected. Bu xato chiqsa, bilingki — siz hali hech qaysi bazaga "kirmagansiz".

Jadval yaratish — CREATE TABLE

CREATE TABLE jadval_nomi (
    ustun_nomi TUR [qoidalar],
    ustun_nomi TUR [qoidalar],
    ...
);

Har bir ustun uch qismdan iborat: nomi (siz tanlaysiz), turi (qanday ma'lumot saqlanadi — 5-bobda batafsil) va ixtiyoriy qoidalar (cheklovlar). Ustunlar orasiga vergul qo'yiladi, lekin oxirgi ustundan keyin vergul yo'q — bu eng ko'p uchraydigan sintaksis xatosi!

Misol — bosqichma-bosqich tahlil

CREATE TABLE talabalar (
    id INT AUTO_INCREMENT PRIMARY KEY,
    ism VARCHAR(100) NOT NULL,
    yosh INT,
    email VARCHAR(150) UNIQUE,
    kurs INT DEFAULT 1
);

Har bir qatorni o'qiymiz:

Yozuv	Ma'nosi
INT	butun son saqlaydi
AUTO_INCREMENT	har yangi qatorga raqamni o'zi beradi: 1, 2, 3...
PRIMARY KEY	asosiy kalit — takrorlanmas, bo'sh bo'lmaydi
VARCHAR(100)	100 belgigacha matn
NOT NULL	bo'sh qoldirib bo'lmaydi
UNIQUE	takrorlanishi mumkin emas (2 ta bir xil email yo'q)
DEFAULT 1	qiymat berilmasa, avtomatik 1 yoziladi

E'tibor bering: yosh ustunida hech qanday qoida yo'q — demak u bo'sh (NULL) qolishi mumkin. NOT NULL — "majburiy maydon" degani: ismsiz talabani saqlab bo'lmaydi. DEFAULT esa "aytmasangiz ham o'zim bilaman" degani: yangi talaba odatda 1-kursda o'qiydi.

PRIMARY KEY + AUTO_INCREMENT — ajralmas juftlik

PRIMARY KEY — jadvaldagi har bir qatorning pasport raqami: ikki qatorda bir xil bo'lmaydi va bo'sh qolmaydi. Nega bu kerak? Jadvalda ikkita "Aziz Karimov" o'qisa, ularni faqat id orqali farqlaysiz. Keyinroq jadvallarni bog'lashda (12-bob, JOIN) ham aynan shu id'lar ishlatiladi.

AUTO_INCREMENT esa shu raqamlarni qo'lda bermaslik uchun: MySQL ichida hisoblagich saqlaydi va har yangi qatorga keyingi raqamni o'zi yozib qo'yadi. Shuning uchun deyarli har bir jadvalda id INT AUTO_INCREMENT PRIMARY KEY qatorini ko'rasiz — bu eng keng tarqalgan andoza, yodlab oling.

💡 Qator o'chirilsa, uning raqami qayta ishlatilmaydi: 3-qatorni o'chirsangiz, keyingi yangi qator baribir 4 bo'ladi. Bu xato emas — pasport raqami ham boshqa odamga qaytadan berilmaydi.

Yordamchi buyruqlar

SHOW TABLES;                    -- jadvallar ro'yxati
DESCRIBE talabalar;             -- jadval tuzilishi (qisqasi: DESC talabalar;)
SHOW CREATE TABLE talabalar;    -- to'liq CREATE kodi
DROP TABLE talabalar;           -- jadvalni O'CHIRISH (ehtiyot bo'ling!)
DROP TABLE IF EXISTS talabalar; -- bo'lsa o'chir, bo'lmasa xato berma
DROP DATABASE IF EXISTS sinov;  -- butun bazani o'chirish (sinov bazasini masalalarda yaratamiz)

DESCRIBE — eng yaqin do'stingiz: qaysi ustun majburiy-u (Null ustunida NO), qaysi biri kalit (Key ustunida PRI) ekanini bir qarashda ko'rsatadi. DROP esa qaytarib bo'lmas buyruq: jadval bilan birga ichidagi barcha ma'lumot ham yo'qoladi va MySQL "rostdan o'chirasizmi?" deb so'rab o'tirmaydi.

Tez-tez uchraydigan xatolar

Xato xabari	Sababi
ERROR 1046: No database selected	USE baza_nomi; ni unutdingiz
ERROR 1064: ...syntax error...	ko'pincha vergul aybdor: yetishmaydi yoki oxirgi ustundan keyin ortiqcha turibdi
ERROR 1050: Table ... already exists	bunday jadval allaqachon bor — DROP qiling yoki IF NOT EXISTS yozing
ERROR 1060: Duplicate column name	ikkita ustunga bir xil nom berilgan
ERROR 1068: Multiple primary key defined	PRIMARY KEY jadvalda faqat bitta bo'ladi

Xato xabaridan qo'rqmang — uni o'qing. MySQL ko'pincha muammo aynan qaysi qatorda ekanini ham aytib beradi.

4-bob masalalari

Yangi sinov bazasi yarating va hammasini shu yerda qiling: CREATE DATABASE sinov; USE sinov;

1. oquvchilar jadvali yarating: id (PK, auto), ism (matn 100, majburiy), sinf (butun son)
2. DESCRIBE oquvchilar; bilan tekshiring — har bir ustunning turi va Null qiymatiga e'tibor bering
3. fanlar jadvali: id, nomi (majburiy, takrorlanmas)
4. baholar jadvali: id, oquvchi_id, fan_id, baho (butun son), sana (DATE)
5. xodimlar jadvali: id, ism, maosh (DECIMAL(10,2)), ishga_kirgan (DATE)
6. Jadval yaratishda NOT NULL'siz telefon ustuni qo'shing — farqini DESCRIBE'da ko'ring (Null ustunida YES)
7. DEFAULT sinovi: mehmonlar jadvali yarating, davlat VARCHAR(50) DEFAULT 'Ozbekiston' — apostrofni atayin tushirdik (3-bobdagi kelishuv): 'O'zbekiston' deb yozsangiz, string ichidagi apostrof sintaksisni buzadi; yechimini keyinroq ko'ramiz
8. UNIQUE sinovi: userlar jadvali yarating, login VARCHAR(50) UNIQUE
9. Ataylab xato: ikkita ustunga bir xil nom bering — xato xabarini o'qing
10. Ataylab xato: PRIMARY KEYni ikki ustunga alohida-alohida yozing — nima dedi?
11. Jadval nomini bo'shliq bilan yarating: CREATE TABLE mening jadvalim (...) — xato chiqdimi? Backtick bilan sinang: `mening jadvalim` (lekin bunday qilmang!)
12. DROP TABLE mehmonlar; — o'chiring, SHOW TABLES bilan tekshiring
13. DROP TABLE mehmonlar; ni QAYTA bajaring — qanday xato? Endi DROP TABLE IF EXISTS mehmonlar; — farqi?
14. Sportzal uchun azolar jadvalini O'ZINGIZ loyihalang (kamida 5 ustun) va yarating
15. Mehmonxona uchun xonalar jadvali: raqami, qavat, narx, band (BOOLEAN)
16. BOOLEAN ustunli jadvalni DESCRIBE qiling — MySQL uni qanday ko'rsatdi? (tinyint(1) — bu normal)
17. Restoran menyusi jadvalini yarating: taom nomi, kategoriya, narx, mavjudligi
18. Avtosalon: mashinalar jadvali — model, rang, yil, narx, sotilganmi
19. sinov bazasidagi barcha jadvallarni bitta-bitta DROP qiling
20. DROP DATABASE sinov; qilib, bazani qaytadan yarating — endi bu jarayon sizga tanish!