Tarkibga o'tish

4.3 Sessiyalar va login

⬅️ Oldingi: 4.2 To'liq mini-loyiha: talabalar ro'yxati (CRUD) Β· 🏠 README Β· Keyingi: 4.4 Xavfsizlik asoslari ➑️

Muammo: sayt sizni "eslamaydi"

Veb-saytda har bir sahifa β€” alohida so'rov. PHP har safar noldan ishlaydi va oldingi sahifada nima bo'lganini eslamaydi. Lekin saytlar sizni eslab qoladi: bir marta login qilsangiz, boshqa sahifalarda ham tizimga kirgan bo'lib qolasiz. Buni qanday qiladi? Sessiyalar orqali.

Sessiya nima?

Sessiya (session) β€” foydalanuvchi haqidagi ma'lumotni sahifalar orasida saqlaydigan mexanizm. Masalan, "bu foydalanuvchi tizimga kirgan", "uning ismi Ali". Bu ma'lumot serverda saqlanadi va har bir sahifada mavjud bo'ladi.

Sessiyani ishlatish uchun har bir faylning eng boshida session_start() yoziladi:

<?php
session_start();   // sessiyani boshlaymiz (HAR fayl boshida, eng tepada)

// Sessiyaga ma'lumot saqlash
$_SESSION['ism'] = "Ali";
$_SESSION['kirgan'] = true;

$_SESSION β€” bu maxsus kalitli massiv (yana massiv!). Unga saqlangan ma'lumot barcha sahifalarda mavjud bo'ladi (sessiya tugaguncha β€” odatda brauzer yopilguncha).

Boshqa sahifada o'sha ma'lumotni o'qiymiz:

<?php
session_start();

echo "Xush kelibsiz, " . $_SESSION['ism'];   // Ali  (boshqa sahifada ham mavjud!)

Oddiy login tizimi

Sessiyalarning eng keng tarqalgan ishi β€” login. Mana soddalashtirilgan misol:

<?php
// login.php
session_start();

$xato = "";

if (!empty($_POST['login'])) {
    $login = $_POST['login'];
    $parol = $_POST['parol'];

    // Oddiy tekshiruv (haqiqiy dasturda parol bazadan, hashlangan holda olinadi β€” 4.4)
    if ($login == "admin" && $parol == "12345") {
        $_SESSION['kirgan'] = true;        // sessiyada "kirgan" deb belgilaymiz
        $_SESSION['login'] = $login;
        header("Location: panel.php");      // boshqaruv paneliga yuboramiz
        exit;                               // header'dan keyin to'xtatamiz
    } else {
        $xato = "Login yoki parol xato";
    }
}
?>

<form method="post">
    <input type="text" name="login" placeholder="Login">
    <input type="password" name="parol" placeholder="Parol">
    <button type="submit">Kirish</button>
</form>
<p style="color:red"><?= $xato ?></p>

Himoyalangan sahifa

Endi faqat tizimga kirganlar ko'ra oladigan sahifa. Boshida sessiyani tekshiramiz:

<?php
// panel.php
session_start();

// Agar tizimga kirmagan bo'lsa β€” login sahifasiga qaytaramiz
if (empty($_SESSION['kirgan'])) {
    header("Location: login.php");
    exit;
}
?>

<h1>Boshqaruv paneli</h1>
<p>Xush kelibsiz, <?= htmlspecialchars($_SESSION['login']) ?>!</p>
<a href="chiqish.php">Chiqish</a>

Agar kirmagan odam panel.php ni ochmoqchi bo'lsa, u darrov login sahifasiga qaytariladi. Bu β€” sahifalarni himoyalashning oddiy usuli.

Quyidagi diagramma sessiya orqali login oqimini ko'rsatadi: server bir marta login qilganingizdan keyin sizni keyingi so'rovlarda qanday eslab qoladi:

Sessiya va login oqimi: login, session_id cookie, keyingi so'rovlarda taniydi

Tizimdan chiqish

<?php
// chiqish.php
session_start();
session_destroy();              // sessiyani o'chiramiz (hamma ma'lumot ketadi)
header("Location: login.php");
exit;

session_destroy() β€” sessiyani butunlay o'chiradi. Foydalanuvchi tizimdan chiqadi.

Mashqlar

Oson 1. Bir faylda session_start() bilan $_SESSION['ism'] ga qiymat saqlang, boshqa faylda o'qing. 2. Sessiyaga bir nechta qiymat saqlang (ism, yosh) va ikkalasini boshqa sahifada chiqaring. 3. session_destroy() ni sinab ko'ring β€” keyin ma'lumot yo'qolishini tekshiring.

O'rta 4. Oddiy login formasini yarating (yuqoridagidek), to'g'ri login/parolda panelga o'tkazsin. 5. panel.php ni himoyalang β€” kirmaganlarni login sahifasiga qaytarsin. 6. "Chiqish" tugmasini qo'shing (chiqish.php). 7. Sessiyada tashriflar sonini sanang: har sahifa ochilganda $_SESSION['tashrif'] ni 1 ga oshiring va ko'rsating.

Qiyin 8. To'liq login tizimini bazaga ulang: foydalanuvchilar jadvali (login, parol), kiritilgan ma'lumotni bazadan tekshiring (prepared statement bilan). (Hozircha parolni oddiy saqlang β€” 4.4'da uni xavfsiz hashlashni qo'shamiz.) 9. Login bo'lgan foydalanuvchining ismini barcha sahifalarda yuqorida ko'rsating, login bo'lmaganlarga "Kirish" havolasini ko'rsating.

Yechim β€” 7 (tashriflar hisoblagichi) 

<?php
session_start();

// Agar 'tashrif' hali yo'q bo'lsa, 0 dan boshlaymiz
if (empty($_SESSION['tashrif'])) {
    $_SESSION['tashrif'] = 0;
}

$_SESSION['tashrif']++;   // har sahifa ochilganda oshiramiz

echo "Siz bu sahifani " . $_SESSION['tashrif'] . " marta ochdingiz";
Sahifani qayta-qayta yangilang β€” son ortib boradi. Sessiya ma'lumotni so'rovlar orasida saqlagani uchun bu ishlaydi. Brauzerni yopib qayta ochsangiz (yoki session_destroy), hisob noldan boshlanadi.

Yechim β€” 8 (bazaga ulangan login) 

<?php
// login.php
session_start();
require 'ulanish.php';

$xato = "";

if (!empty($_POST['login'])) {
    $stmt = $pdo->prepare("SELECT * FROM foydalanuvchilar WHERE login = ?");
    $stmt->execute([$_POST['login']]);
    $foydalanuvchi = $stmt->fetch();

    // Hozircha parol oddiy taqqoslanadi (4.4'da password_verify bilan xavfsiz qilamiz)
    if ($foydalanuvchi && $foydalanuvchi['parol'] === $_POST['parol']) {
        $_SESSION['kirgan'] = true;
        $_SESSION['login'] = $foydalanuvchi['login'];
        header("Location: panel.php");
        exit;
    } else {
        $xato = "Login yoki parol xato";
    }
}
?>

<form method="post">
    <input name="login" placeholder="Login">
    <input type="password" name="parol" placeholder="Parol">
    <button>Kirish</button>
</form>
<p style="color:red"><?= htmlspecialchars($xato) ?></p>
Endi login/parol kod ichida emas, bazadan (prepared statement bilan, xavfsiz) tekshiriladi. foydalanuvchilar jadvali (id, login, parol) tayyor bo'lsin. (4.4'da parolni password_hash/password_verify bilan xavfsiz qilamiz β€” hozir oddiy taqqoslash.)

Yechim β€” 9 (har sahifada login holatini ko'rsatish)

Har sahifaning tepasiga (session_start() dan keyin) shu blokni qo'yamiz:

<?php
session_start();
?>

<div style="background:#eee; padding:8px;">
    <?php if (!empty($_SESSION['login'])): ?>
        Salom, <?= htmlspecialchars($_SESSION['login']) ?>!
        <a href="chiqish.php">Chiqish</a>
    <?php else: ?>
        <a href="login.php">Kirish</a>
    <?php endif; ?>
</div>
Sessiyada login bor bo'lsa β€” ismni va "Chiqish"ni, bo'lmasa β€” "Kirish" havolasini ko'rsatamiz. Bu β€” deyarli har bir saytning yuqori qismida ko'radigan "header" mantig'i. (Bunday takrorlanadigan qismni alohida faylga olib, har sahifada require qilish β€” 1.9/5.1'dagi DRY g'oyasi.)