09 — ORDER BY, LIMIT, DISTINCT¶

⬅️ Oldingi: 08 — WHERE — filtrlash · 🏠 README · Keyingi: 10 — Built-in funksiyalar (matn, son, sana) ➡️

Bu bobda: natijani ORDER BY bilan saralashni (bir va bir necha ustun bo'yicha, ASC/DESC, NULL qayerga tushishini), LIMIT va OFFSET bilan natijani kesishni ("eng katta N ta" qolipi va sahifalash), DISTINCT bilan takror qiymatlarni olib tashlashni o'rganamiz — va oxirida bularning hammasini bitta query ichida to'g'ri tartibda yozishni mashq qilamiz.

ORDER BY — saralash¶

Muhim haqiqat: SELECT qatorlarni kafolatlangan tartibda qaytarmaydi. Bugun bir tartibda chiqqani, ertaga ham shunday chiqadi degani emas. Tartib kerakmi — uni doim ORDER BY bilan ochiq-oydin aytamiz. Bu xuddi kutubxonachiga "kitoblarni yili bo'yicha terib ber" deb aniq topshiriq berishga o'xshaydi.

SELECT * FROM kitoblar ORDER BY yil;             -- o'sish tartibida (ASC — default)
SELECT * FROM kitoblar ORDER BY yil DESC;        -- kamayish tartibida
SELECT * FROM kitoblar ORDER BY janr, yil DESC;  -- avval janr A-Z, har janr ichida yil yangi→eski

Har xil turdagi ustunlar qanday saralanadi:

Tur	ASC (default)	DESC
Son (INT, DECIMAL)	kichik → katta	katta → kichik
Matn (VARCHAR)	alifbo: A → Z	Z → A
Sana (DATE, DATETIME)	eski → yangi	yangi → eski

📌 ORDER BY janr, yil DESC da DESC faqat yilga taalluqli! Ikkalasini ham teskari qilmoqchi bo'lsangiz, har biriga alohida yozasiz: ORDER BY janr DESC, yil DESC.

💡 NULL ham saralanadi: MySQL'da ASC tartibda NULL'lar eng boshida, DESC'da eng oxirida chiqadi. Sinab ko'ring: SELECT * FROM taksi.safarlar ORDER BY baho; — baho qo'yilmagan safar birinchi chiqadi.

Alias va hisob-kitob natijasi bo'yicha ham saralash mumkin:

SELECT nomi, narx * soni AS ombor_qiymati
FROM dokon.mahsulotlar
ORDER BY ombor_qiymati DESC;     -- eng "qimmat zaxira" tepada

⚠️ Sonlarni VARCHAR ustunda saqlasangiz, ular matn sifatida saralanadi: '10' '9'dan oldin keladi (chunki alifboda '1' '9'dan kichik). Sonlar uchun doim son turlarini ishlating (5-bobni eslang).

LIMIT — faqat N ta qator¶

LIMIT natijaning faqat boshidagi N ta qatorini qoldiradi. OFFSET esa "boshidan nechtasini tashlab ket" deydi:

SELECT * FROM kitoblar ORDER BY sahifa DESC LIMIT 3;    -- eng qalin 3 ta kitob
SELECT * FROM kitoblar ORDER BY yil LIMIT 5 OFFSET 5;   -- 6–10-qatorlar (2-"sahifa")
SELECT * FROM kitoblar ORDER BY yil LIMIT 5, 5;         -- xuddi shu: LIMIT offset, soni

📌 LIMIT 5, 5 qisqa yozuvida birinchi son — OFFSET, ikkinchisi — qatorlar soni. Chalkashtirib yubormaslik uchun LIMIT 5 OFFSET 5 shakli tushunarliroq — biz shuni ishlatamiz.

⚠️ LIMIT'ni ORDER BY'siz yozish — lotereya o'ynash: MySQL qaysi 3 qatorni berishi kafolatlanmagan. "Eng katta", "eng oxirgi", "birinchi" degan so'z bor joyda ORDER BY va LIMIT doim juft yuradi.

TOP-N pattern (yodlab oling): "eng katta/kichik N ta" = ORDER BY ... DESC/ASC LIMIT N.

-- Eng qimmat mahsulot:
SELECT * FROM dokon.mahsulotlar ORDER BY narx DESC LIMIT 1;

ORDER BY va LIMIT konveyeri: avval saralash, keyin tepadagi 3 tasini kesib olish

LIMIT + OFFSET — saytlardagi sahifalash (pagination) asosi. Har sahifada 5 ta mahsulot ko'rsatsak:

Sahifa	Query oxiri
1-sahifa	`LIMIT 5 OFFSET 0`
2-sahifa	`LIMIT 5 OFFSET 5`
3-sahifa	`LIMIT 5 OFFSET 10`

Formula oddiy: OFFSET = (sahifa - 1) × sahifa_hajmi.

💡 Qiziq hiyla: ORDER BY RAND() LIMIT 1 — jadvaldan tasodifiy bitta qator. Kichik jadvallarda viktorina savoli tanlash kabi ishlarga qulay (katta jadvallarda sekin ishlaydi).

DISTINCT — takrorlarni olib tashlash¶

7-bobda DISTINCT bilan qisqacha tanishgan edik, endi chuqurroq ko'ramiz. DISTINCT natijadagi takror qatorlarni olib tashlaydi — "qanday qiymatlar bor o'zi?" degan savolga javob beradi:

SELECT janr FROM kitoblar;           -- 10 qator: roman, roman, sarguzasht, ...
SELECT DISTINCT janr FROM kitoblar;  -- 4 qator: roman, sarguzasht, sheriyat, ertak

DISTINCT takror qiymatlarni qanday olib tashlaydi

Bir nechta ustun yozsangiz, kombinatsiya (juftlik) takrorsiz bo'ladi:

SELECT DISTINCT boshlanish, tugash FROM taksi.safarlar;
-- 10 safar bor, lekin 9 qator chiqadi: "Markaz → Chilonzor" yo'nalishi 2 marta uchragan

📌 DISTINCT SELECT'dagi hamma ustunlarga birgalikda taalluqli, faqat birinchisiga emas. SELECT DISTINCT janr, yil deganda "janri takrorlanmasin" emas, "janr+yil juftligi takrorlanmasin" deyilyapti.

DISTINCT'ni ORDER BY va LIMIT bilan birga ishlatish mumkin:

SELECT DISTINCT janr FROM kitoblar ORDER BY janr;     -- ✅ takrorsiz va alifbo tartibida
-- SELECT DISTINCT janr FROM kitoblar ORDER BY yil;   -- ❌ MySQL 8 xato beradi:
-- DISTINCT bilan faqat SELECT'da BOR ustunlar bo'yicha saralash mumkin

Nega xato? Bir janrga bir nechta yil to'g'ri keladi ("roman" 1869 hammi, 1928 hammi?) — MySQL qaysi yil bo'yicha saralashni bilmaydi.

💡 "Nechta xil janr bor?" deb sanash uchun COUNT(DISTINCT janr) ishlatiladi — bu bilan 11-bobda tanishamiz.

Hammasi birga — yozish tartibi¶

Bu bobgacha o'rgangan qismlarimiz queryda qat'iy tartibda turadi:

SELECT DISTINCT ustunlar     -- 1) nimani olamiz (DISTINCT — ixtiyoriy)
FROM jadval                  -- 2) qayerdan
WHERE shart                  -- 3) qaysi qatorlar (filtrlash)
ORDER BY ustun DESC          -- 4) qanday tartibda
LIMIT 5 OFFSET 0;            -- 5) nechtasini (doim eng oxirida)

Tartibni buzib LIMIT 3 ORDER BY yil yozsangiz — sintaksis xatosi. Hammasi birga ishlagan real misol:

-- Roman janridagi eng yangi 2 ta kitob:
SELECT nomi, yil FROM kitoblar
WHERE janr = 'roman'
ORDER BY yil DESC
LIMIT 2;
-- Natija: Mehrobdan chayon (1928), Otkan kunlar (1925)

9-bob masalalari¶

(kutubxona) Kitoblarni yil bo'yicha eski→yangi tartibda chiqaring
(kutubxona) Kitoblarni qalinligi bo'yicha qalin→yupqa tartibda chiqaring
(kutubxona) Eng eski 3 ta kitob
(kutubxona) Eng qalin kitob (1 ta)
(kutubxona) Eng yupqa kitob (maslahat: 4-masalaning teskarisi)
(kutubxona) A'zolarni qo'shilgan sanasi bo'yicha yangi→eski tartibda chiqaring
(kutubxona) Eng oxirgi qo'shilgan 2 ta a'zo
(kutubxona) Avval janr bo'yicha alifbo, har janr ichida yil bo'yicha yangi→eski
(kutubxona) Mualliflarni tug'ilgan yili bo'yicha saralang va eng keksa 2 tasini chiqaring
(dokon) Eng qimmat 3 ta mahsulot
(dokon) Eng arzon mahsulot
(dokon) Omborda eng ko'p qolgan 3 ta mahsulot
(dokon) Mahsulotlar 2-sahifasi: 5 tadan bo'lganda 6–10-mahsulotlar (LIMIT + OFFSET; formulani eslang)
(dokon) Eng oxirgi 3 ta buyurtma (sana bo'yicha)
(klinika) Eng tajribali shifokor
(klinika) Qabul narxi bo'yicha arzon→qimmat shifokorlar; klinikada qanday mutaxassisliklar bor — takrorsiz ro'yxat (DISTINCT) — 2 ta query
(klinika) Eng katta yoshli bemor (tug'ilgan_sana bo'yicha o'ylang: eng katta yosh = eng KICHIK sana!)
(taksi) Eng uzun 3 ta safar
(taksi) Eng qimmat safar; eng yuqori reytingli haydovchi; safarlar qaysi manzillarda tugagan — takrorsiz ro'yxat (DISTINCT) — 3 ta query
(taksi) Safarlarni sana bo'yicha yangi→eski, bir xil sanada narx bo'yicha qimmat→arzon tartibda chiqaring (maslahat: ikkinchi kalit faqat birinchisi teng bo'lganda ishga tushadi)