Tarkibga o'tish

01 β€” Telegram bot va Nutgram bilan tanishuv

🏠 README Β· 🏠 README Β· Keyingi: 02 β€” Birinchi bot: /start va echo ➑️

Bu bobda: Telegram bot aslida nima ekanini va "klient β€” Telegram serveri β€” bot" uchligi qanday ishlashini tushunamiz. Bot API'ning rolini, @BotFather'dan /newbot orqali token olishni va tokenni .env faylida xavfsiz saqlashni o'rganamiz. Polling va webhook usullarini umumiy ko'rinishda solishtiramiz: qaysi biri qachon kerak. Nega aynan Nutgram (PHP 8 uchun zamonaviy, fluent API, FakeNutgram bilan test, conversations) tanlanishini ko'rib chiqamiz, uni composer require nutgram/nutgram bilan o'rnatamiz va ekotizimini tanishtiramiz. Oxirida Python/aiogram versiyasi bilan solishtiramiz.

Bu kitob siz PHP asoslarini (sinf, namespace, composer, closure, type hints, PDO) bilasiz deb faraz qiladi β€” kerak bo'lsa ../php/README.md ga qayting. Bu yerda esa Telegram va Nutgram'ga xos HAR narsani noldan tushuntiramiz.

Halol eslatma (verifikatsiya): Bu bobdagi handler marshruti (routing) va versiya tekshiruvi kodi haqiqatan offline (tokensiz, internetsiz) ishga tushirib tekshirildi β€” Nutgram::fake() (FakeNutgram) ga soxta xabar uzatib, javob assertReplyText bilan tasdiqlandi. Muhit: Nutgram 4.46.0, PHP 8.4.0. Ammo jonli botni Telegram'ga ulash (long-polling, real xabar yuborish, getMe) BotFather'dan olingan haqiqiy token + internet talab qiladi β€” bunday bloklarni "illustrativ β€” jonli Telegram kerak" deb halol belgilab qo'yganmiz.

1. Telegram bot nima?

Telegram bot β€” bu Telegram ichida ishlaydigan maxsus dastur. U xuddi oddiy foydalanuvchi kabi xabar oladi va yuboradi, lekin orqasida jonli odam emas, balki siz yozgan kod turadi. Bot tugma bosishlariga javob beradi, ma'lumotlar bazasidan o'qiydi, API'larga so'rov yuboradi, fayl yuboradi β€” qisqasi, siz dasturlay olgan hamma narsani qila oladi.

Oddiy foydalanuvchi akkauntidan farqi:

  • Botda telefon raqami yo'q; u token orqali tanilinadi.
  • Bot odamga birinchi yozolmaydi β€” foydalanuvchi avval botga yozishi (yoki guruhga qo'shishi) kerak.
  • Bot xabarlarni faqat o'ziga yuborilganda yoki guruhda chaqirilganda ko'radi (maxfiylik uchun).
  • Bot maxsus imkoniyatlarga ega: inline tugmalar, klaviaturalar, to'lovlar, Web App va hokazo.

Bot bilan ishlash uchun Telegram Bot API degan rasmiy interfeysni beradi. Sizning kodingiz hech qachon foydalanuvchining telefoni bilan to'g'ridan-to'g'ri gaplashmaydi β€” hammasi Telegram serveri orqali o'tadi.

2. Bot API qanday ishlaydi: klient β€” server β€” bot

Eng muhim tushuncha: bot va foydalanuvchi o'rtasida har doim Telegram serveri turadi. Hech kim hech kim bilan to'g'ridan-to'g'ri bog'lanmaydi.

Bot API arxitekturasi: klient, Telegram serveri va PHP/Nutgram bot

Oqimni qadamma-qadam ko'rib chiqaylik:

  1. Foydalanuvchi Telegram klientida (telefon yoki desktop) botga "Salom" deb yozadi.
  2. Bu xabar Telegram serveriga (api.telegram.org) boradi va u yerda saqlanadi.
  3. Telegram bu xabarni Update (yangilik) ko'rinishida sizning botingizga yetkazadi.
  4. Sizning kodingiz Update'ni o'qiydi, mantiqni bajaradi va sendMessage chaqiruvi bilan javob qaytaradi.
  5. Telegram bu javobni foydalanuvchining ekraniga yetkazadi.

Update β€” bu Telegram sizga yuboradigan "nimadir bo'ldi" signali. Update turlari ko'p: yangi xabar (message), tugma bosildi (callback_query), xabar tahrirlandi (edited_message), guruhga a'zo qo'shildi va hokazo. Bu kitob davomida ko'pincha message va callback_query bilan ishlaymiz.

Bot API β€” REST uslubidagi HTTP API: siz https://api.telegram.org/bot<TOKEN>/<metod> manziliga so'rov yuborasiz. Masalan, xabar yuborish metodi sendMessage. Yaxshi yangilik β€” Nutgram bu chaqiruvlarni siz uchun bajaradi, siz $bot->sendMessage(text: 'Salom') deb yozasiz, xolos. Lekin orqada nima bo'layotganini bilish foydali.

Eslatma: Bot API bilan Telegram MTProto API (MadelineProto kabi kutubxonalar ishlatadigan) β€” boshqa-boshqa narsalar. Bot API rasmiy, sodda va botlar uchun mo'ljallangan. Bu kitob faqat Bot API bilan ishlaydi.

3. @BotFather'dan token olish

Botingiz mavjud bo'lishi uchun avval uni ro'yxatdan o'tkazish kerak. Buni Telegram'ning rasmiy boti β€” @BotFather qiladi. BotFather β€” botlarni yaratuvchi bot.

Qadamlar:

  1. Telegram'da @BotFather ni oching (rasmiy, ko'k tasdiq belgili).
  2. /newbot buyrug'ini yuboring.
  3. Botingizga ko'rinadigan nom bering (masalan, Mening Birinchi Botim).
  4. So'ng username bering β€” u albatta bot bilan tugashi kerak (masalan, mening_birinchi_bot) va noyob bo'lishi shart.
  5. BotFather sizga tokenni beradi. U taxminan shunday ko'rinadi:
123456789:AAH-Abc1234DefGhIjKlMnOpQrStUvWxYz0

Bu token β€” botingizning paroli. Token bilan kim botingizni boshqara oladi. Shuning uchun:

  • Tokenni hech kimga bermang, GitHub'ga, skrinshotga, video'ga qo'ymang.
  • Agar token sizib chiqsa, BotFather'da /revoke bilan yangisini oling.

BotFather'ning boshqa foydali buyruqlari:

/mybots         - botlaringiz ro'yxati va sozlamalari
/setname        - bot nomini o'zgartirish
/setdescription - bot tavsifi (chat ochilganda ko'rinadi)
/setuserpic     - bot avatari
/setcommands    - / bosilganda chiqadigan buyruqlar menyusi
/token          - mavjud bot tokenini qayta ko'rsatish
/revoke         - tokenni bekor qilib, yangisini olish
/deletebot      - botni o'chirish

Token olish jonli Telegram ilovasida amalga oshiriladi β€” buni kod bilan tekshirib bo'lmaydi (illustrativ qadam). Lekin pastda tokenni .env da xavfsiz o'qishni va offline tekshirishni ko'rsatamiz.

4. Tokenni xavfsiz saqlash: .env

Tokenni hech qachon kod ichiga yozmang. Agar yozsangiz va kodni GitHub'ga qo'ysangiz, token ochiq qoladi. To'g'ri yo'l β€” uni .env faylida saqlash va kodda muhit o'zgaruvchisi (environment variable) sifatida o'qish.

vlucas/phpdotenv paketini o'rnatamiz (keyingi boblarda ham ishlatamiz):

composer require vlucas/phpdotenv

Loyiha papkasida .env faylini yarating:

BOT_TOKEN=123456789:AAH-Abc1234DefGhIjKlMnOpQrStUvWxYz0

Va .gitignore ga .env ni albatta qo'shing, toki u Git'ga tushib qolmasin:

/vendor/
.env

Endi kodda tokenni shunday o'qiymiz:

<?php

require __DIR__ . '/vendor/autoload.php';

// .env faylidagi o'zgaruvchilarni $_ENV / getenv ga yuklaydi
$dotenv = Dotenv\Dotenv::createImmutable(__DIR__);
$dotenv->load();

$token = $_ENV['BOT_TOKEN'] ?? null;
if (!$token) {
    throw new RuntimeException('BOT_TOKEN topilmadi! .env faylini tekshiring.');
}

Sof PHP varianti: agar qo'shimcha paket o'rnatmoqchi bo'lmasangiz, tokenni operatsion tizimning muhit o'zgaruvchisidan ham olsa bo'ladi: $token = getenv('BOT_TOKEN');. Asosiy qoida bir xil β€” token kodga yozilmaydi.

Token noto'g'ri bo'lsa, buni faqat jonli getMe chaqiruvi aniqlaydi (illustrativ β€” internet kerak). Lekin tokenning formatini offline tekshirsa bo'ladi β€” masalan, oddiy regex bilan:

<?php

function tokenFormatTogrimi(string $s): bool
{
    // Telegram token: raqamli bot_id ":" so'ngra harf/raqam/-/_ ketma-ketligi
    return (bool) preg_match('/^\d+:[A-Za-z0-9_-]{30,}$/', $s);
}

var_dump(tokenFormatTogrimi('123456789:AAH-Abc1234DefGhIjKlMnOpQrStUvWxYz0')); // true
var_dump(tokenFormatTogrimi('salom-dunyo'));                                    // false

Offline tekshirildi: yuqoridagi tokenFormatTogrimi mantig'i format tekshiruvi β€” soxta-lekin-to'g'ri-formatdagi token true, buzilgani false qaytaradi. Bu Telegram'ga ulanish emas; token haqiqiy ishlashini faqat jonli getMe bilan bilish mumkin.

5. Polling va webhook: ikki yetkazib berish usuli

Telegram update'larni botingizga ikki xil yo'l bilan yetkazadi. Ikkalasini ham bilish kerak, lekin rivojlash bosqichida har doim polling ishlatamiz.

Polling va webhook usullarining solishtiruvi

Polling (so'rab-tortish)

Botning o'zi Telegram'dan muntazam ravishda "menga yangi xabar bormi?" deb so'raydi (getUpdates metodi). Telegram bo'lsa, yangiliklarni qaytaradi. Nutgram'da bu long-polling ko'rinishida amalga oshadi β€” $bot->run() chaqiruvi (polling running-mode'da) shu ishni qiladi.

  • Afzalligi: hech qanday public URL kerak emas, kompyuteringizdagi localhostda ham ishlaydi. Rivojlash va o'rganish uchun ideal.
  • Kamchiligi: bot doimiy so'rab turadi, juda katta yuklamalarda biroz samarasiz.

Webhook (itarish)

Bu yerda aksincha: siz Telegram'ga "yangi xabar kelganda, mana shu HTTPS manzilga o'zing yubor" deysiz. Telegram update'ni sizning serveringizdagi URL'ga POST qiladi.

  • Afzalligi: tezkor, kam yuk, minglab foydalanuvchili botlar uchun mos.
  • Kamchiligi: sizda public HTTPS URL (domen + SSL sertifikat) bo'lishi shart. Sozlash murakkabroq.

Qoida: o'rganayotganda va lokal ishlaganda β€” polling. Productionga chiqarishda, server tayyor bo'lganda β€” webhook'ni ko'rib chiqamiz (13-bob, webhook va running mode). Bu kitobning katta qismi polling bilan ishlaydi.

Nutgram'da running-mode (qaysi usulda update olish) sozlanadi β€” buni 13-bobda batafsil ko'ramiz. Hozircha yodda tuting: bir xil handler kodi ham polling, ham webhook'da o'zgarishsiz ishlaydi; faqat update'ni qabul qilish usuli farq qiladi.

Polling ham, webhook ham jonli Telegram serveri va token talab qiladi β€” ularni offline ishga tushirib bo'lmaydi (illustrativ). Lekin handler mantig'ini token va internetsiz Nutgram::fake() orqali to'liq tekshirsa bo'ladi β€” buni 9-bo'limda ko'rasiz.

6. Nega Nutgram?

Telegram bot yozish uchun PHP'da bir nechta kutubxona bor. Eng mashhurlari: Nutgram, Telegram Bot SDK (irazasyed/telegram-bot-sdk), BotMan, php-telegram-bot/core. Bu kitob Nutgram ni tanlaydi. Sabablari:

  • Zamonaviy PHP 8 β€” Nutgram named arguments, enum, attribute kabi PHP 8 imkoniyatlarini to'liq ishlatadi. Siz PHP'da type hints va closure bilan tanish bo'lsangiz, o'zingizni uyda his qilasiz.
  • Fluent (ravon) API β€” $bot->onCommand('start', fn(Nutgram $bot) => $bot->sendMessage(text: 'Salom')) kabi qisqa, o'qishga oson e'lonlar. Klaviatura va so'rovlar ham ->addRow(...) uslubida zanjirlanadi.
  • FakeNutgram bilan test β€” Nutgram::fake() botni tarmoqsiz, tokensiz offline sinash imkonini beradi. Bu kitobdagi deyarli har bir kod aynan shu bilan tekshirilgan.
  • Conversations (suhbat) β€” ko'p qadamli suhbatlar (masalan, anketa to'ldirish) uchun ichki qurilgan tizim β€” aiogram'dagi FSM analogi.
  • Middleware, storage, framework integratsiyasi β€” middleware, foydalanuvchi/global data saqlash va Laravel/Symfony bilan integratsiya o'rnatilgan.
  • Faol hujjatlar β€” nutgram.dev yangilanib turadi.

Solishtirish uchun: Python ekotizimida shunga o'xshash vazifani aiogram bajaradi β€” agar Python bilan ishlamoqchi bo'lsangiz, ../tgbot-python/README.md ga qarang. Tushunchalar (Update, polling, webhook, handler) bir xil, faqat til va sintaksis farq qiladi. Quyida (10-bo'lim) ikki freymvorkni yonma-yon qo'yamiz.

7. Nutgram'ni o'rnatish

Nutgram 4.x PHP 8.2+ talab qiladi. Bu kitob PHP 8.4 va Nutgram 4.46 bilan tekshirilgan.

Avval loyiha papkasini yarating va composer bilan ishga tushiring (composer β€” PHP paket menejeri; agar tanish bo'lmasangiz ../php/README.md ga qarang):

mkdir mening-botim
cd mening-botim
composer init --no-interaction --name="men/mening-botim"

So'ng Nutgram'ni o'rnating:

composer require nutgram/nutgram

O'rnatilganini tekshiramiz. Composer o'rnatilgan paket versiyalarini Composer\InstalledVersions orqali beradi:

<?php

require __DIR__ . '/vendor/autoload.php';

echo Composer\InstalledVersions::getPrettyVersion('nutgram/nutgram'), PHP_EOL;
echo 'PHP ', PHP_VERSION, PHP_EOL;

Natija (illustrativ β€” sizning versiyangiz yangiroq bo'lishi mumkin; bu kitob aynan shu chiqishni oldi):

4.46.0
PHP 8.4.0

Terminaldan ham ko'rsa bo'ladi:

composer show nutgram/nutgram | findstr versions

Eslatma (Windows): Linux/macOS'da findstr o'rniga grep ishlating: composer show nutgram/nutgram | grep versions.

8. Nutgram ekotizimi: nimadan iborat?

Nutgram bitta kutubxona, lekin ichida ko'p qism bor. Hozir nomlari bilan tanishib qo'ying β€” har birini alohida bobda chuqur ko'ramiz:

Komponent Nima qiladi Qaysi bobda
Nutgram ($bot) Yadro: update qabul qiladi, handlerga yo'naltiradi, Bot API'ni chaqiradi 02, 03
Handlerlar (onCommand, onText, onCallbackQuery, fallback...) Qaysi update qaysi koddan o'tishini hal qiladi 03, 04
Klaviatura klasslari (InlineKeyboardMarkup, ReplyKeyboardMarkup) Tugmalar va inline tugmalar yasaydi 06, 07
Conversation Ko'p qadamli suhbatlar (FSM analogi) uchun holat saqlaydi 08
Middleware Har update'dan oldin/keyin umumiy mantiq 09
Storage (setUserData, getGlobalData...) Foydalanuvchi/chat/global ma'lumotni saqlaydi 09, 10
FakeNutgram (Nutgram::fake()) Botni tarmoqsiz offline sinash 16

Update bot ichida qanday yo'l bosishini sxemada ko'rib chiqaylik:

Nutgram ekotizimi: Update qabul qilish, handlerga yo'naltirish va javob qaytarish

Mantiq sodda: Update keladi -> Nutgram ($bot) uni qabul qiladi -> avval middleware'lardan o'tkazadi -> so'ng ro'yxatdan o'tgan handlerlarni tartib bilan tekshiradi -> birinchi mos kelgan handler ishlaydi. Hech bir handler mos kelmasa, fallback chaqiriladi (agar ro'yxatdan o'tkazgan bo'lsangiz), aks holda update e'tiborsiz qoldiriladi (bu xato emas).

Handler ichida butun kontekst $bot orqali keladi β€” $bot->message() (kelgan xabar), $bot->user() (jo'natuvchi), $bot->chatId(), $bot->userId(). Bu aiogram'dan muhim farq: u yerda kontekst handler argumentlariga (message: Message) keladi, Nutgram'da esa hammasi $bot ichida.

9. Birinchi "kostyumsiz" misol va uni OFFLINE tekshirish

Keyingi bobda to'liq botni yozamiz, lekin hozir Nutgram idiomi qanday ko'rinishini ko'ring. Bu kod handler'larni ro'yxatdan o'tkazadi va β€” eng muhimi β€” biz uni token va internetsiz ishlatib, marshrut to'g'ri ishlashini isbotlay olamiz.

Mana to'liq, ishlaydigan tekshiruv skripti (biz uni haqiqatan ishga tushirdik):

<?php

require __DIR__ . '/vendor/autoload.php';

use SergiX44\Nutgram\Nutgram;

// Nutgram::fake() β€” tokensiz, tarmoqsiz "soxta" bot (FakeNutgram qaytaradi).
// Real Telegram'ga hech narsa ketmaydi; sendMessage chaqiruvlari xotirada to'planadi.
$bot = Nutgram::fake();

$bot->onCommand('start', function (Nutgram $bot) {
    // $bot->user() β€” jo'natuvchi; bu yerda FakeNutgram default foydalanuvchini beradi
    $bot->sendMessage(text: 'Salom! Men birinchi botingizman.');
});

// fallback β€” hech qaysi handlerga mos kelmagan update shu yerga tushadi
$bot->fallback(function (Nutgram $bot) {
    $bot->sendMessage(text: 'Buyruqni tushunmadim.');
});

// Telegram o'rniga update'ni "qo'lda" beramiz:
// hearText('/start') soxta xabarni quradi, ->reply() esa handlerni ishga tushiradi
$bot->hearText('/start')->reply();
$bot->assertReplyText('Salom! Men birinchi botingizman.');
echo "/start -> start handler: PASS", PHP_EOL;

Natija (haqiqatan ishga tushirildi):

/start -> start handler: PASS

Endi marshrutning ikkinchi tomonini β€” oddiy matn fallbackga borishini β€” tekshiramiz. Bunda yangi Nutgram::fake() olamiz, chunki har test o'z toza holatidan boshlangani ma'qul:

<?php

require __DIR__ . '/vendor/autoload.php';

use SergiX44\Nutgram\Nutgram;

$bot = Nutgram::fake();
$bot->onCommand('start', fn (Nutgram $bot) => $bot->sendMessage(text: 'Salom!'));
$bot->fallback(fn (Nutgram $bot) => $bot->sendMessage(text: 'Tushunmadim.'));

// "/start" emas, oddiy matn -> hech qaysi onCommand mos kelmaydi -> fallback
$bot->hearText('boshqa matn')->reply();
$bot->assertReplyText('Tushunmadim.');
echo "oddiy matn -> fallback: PASS", PHP_EOL;

Natija (haqiqatan ishga tushirildi):

oddiy matn -> fallback: PASS

E'tibor bering:

  • Nutgram::fake() β€” FakeNutgram qaytaradi. Bu bilan token va internetsiz, real bot bilan bir xil API'ni sinaymiz.
  • $bot->onCommand('start', ...) β€” /start buyrug'iga handler. Closure'ning birinchi argumenti har doim Nutgram $bot β€” kontekst shu orqali keladi.
  • $bot->fallback(...) β€” boshqa hech qaysi handler mos kelmaganda chaqiriladigan "zaxira" handler.
  • $bot->hearText('/start')->reply() β€” Telegram o'rniga matnli update'ni qo'lda berib, botni ishga tushirish. Aynan shu bizga tokensiz, internetsiz tekshirish imkonini beradi.
  • $bot->assertReplyText('...') β€” bot aynan shu matnli javob yuborganini tasdiqlaydi. Mos kelmasa, test xato beradi.
  • Real bot bo'lsa, sendMessage Telegram'ga chinakam xabar yuborardi; bu yerda esa u FakeNutgram ichida "tutiladi" va assertReplyText bilan tekshiriladi.

Halol farq: Yuqoridagi kod handler marshrutini isbotlaydi β€” /start start handlerga, oddiy matn fallbackga bordi va to'g'ri javob shakllandi. Lekin foydalanuvchi ekranida "Salom" ko'rinishi β€” bu jonli Telegram + token talab qiladigan qism (illustrativ). FakeNutgram tarmoqqa chiqmaydi; mantiqning to'g'riligi esa to'liq tekshirildi. Versiya satri ham (4.46.0, PHP 8.4.0) shu muhitda o'qildi.

10. Nutgram (PHP) va aiogram (Python): yonma-yon

Agar Python/aiogram kitobini ko'rgan bo'lsangiz, tushunchalar tanish. Quyidagi jadval ikki freymvorkning bir xil g'oyalarini taqqoslaydi β€” bu sizga bir tildan ikkinchisiga "tarjima" qilishda yordam beradi. To'liq Python versiyasi: ../tgbot-python/README.md.

Tushuncha Nutgram (PHP) aiogram (Python)
Asosiy ob'ekt $bot = new Nutgram($token) bot = Bot(token) + dp = Dispatcher()
Buyruq handleri $bot->onCommand('start', fn(Nutgram $bot) => ...) @router.message(CommandStart())
Kontekst $bot ichida: $bot->message(), $bot->user() handler argumenti: message: Message
Javob yuborish $bot->sendMessage(text: '...') await message.answer('...')
Ishga tushirish (polling) $bot->run() await dp.start_polling(bot)
Ko'p qadamli suhbat Conversation klassi FSM (StatesGroup, FSMContext)
Offline test Nutgram::fake() + assertReplyText dp.feed_update(...) + mock session
Dasturlash modeli sinxron (closure) asinxron (async/await)

Eng katta farq β€” dasturlash modeli. aiogram asyncio ustiga qurilgan (async/await), Nutgram esa odatdagi sinxron PHP kodi bilan ishlaydi: handler β€” oddiy closure, ichida await yo'q. PHP'da ham async (ReactPHP/Swoole) bor, lekin Nutgram bilan boshlash uchun bu shart emas β€” bu kitob sinxron uslubda boradi.

Maslahat: internetda Telegram bot bo'yicha eski PHP misollar (longman/getUpdatesni qo'lda chaqirish, yoki boshqa SDK'lar) ko'p uchraydi. Ular Nutgram'da ishlamaydi. Shubha tug'ilsa, har doim nutgram.dev/docs ga qarang β€” bu kitobdagi har bir kod faqat Nutgram 4.x idiomida yozilgan va tekshirilgan.

11. Yo'l xaritasi: keyin nima bo'ladi

Endi tushunchalar joyida. Keyingi yo'limiz:

  • 02-bob β€” birinchi to'liq botni yozamiz: .env, new Nutgram($token), /start va echo (foydalanuvchi yozganini qaytaruvchi), $bot->run() bilan jonli ishga tushirish.
  • 03–04 β€” handlerlar, routing, filtrlar va buyruqlar chuqurroq.
  • 05–07 β€” xabar formatlash, media, klaviaturalar, callback va inline rejim.
  • 08 β€” Conversation bilan ko'p qadamli suhbatlar (anketa).
  • 09–10 β€” middleware va ma'lumotlar bazasi (PDO; ../sql/README.md bilan bog'liq).
  • Keyin β€” to'lovlar, deploy, guruh/kanal, va Telegram Web App (Mini App). Laravel bilan integratsiya uchun ../laravel/README.md, kengaytirilgan PHP mavzulari uchun ../php-expert/README.md foydali bo'ladi.

Mashqlar

Oson

  1. Uchlikni chizing. Foydalanuvchi botga "Salom" yozganda xabar qaysi yo'ldan o'tadi? Klient, Telegram serveri va bot orasidagi 4–5 qadamni o'z so'zlaringiz bilan tartibda yozing.

  2. Token formati. Quyidagilardan qaysi biri Telegram bot tokeniga o'xshaydi, qaysi biri yo'q? Sababini ayting: (a) 123456789:AAH-Abc123DefGhi, (b) salom-dunyo, (c) abcdef.

  3. Polling yoki webhook? Quyidagi vaziyatlar uchun qaysi usul to'g'ri keladi: (a) uyda noutbukda o'rganyapsiz, (b) minglab foydalanuvchili botni public serverda ishlatyapsiz, (c) sizda HTTPS domen yo'q.

  4. BotFather buyruqlari. Botingiz nomini o'zgartirish, / menyusidagi buyruqlarni o'rnatish va tokenni bekor qilish uchun BotFather'ning qaysi buyruqlaridan foydalanasiz?

  5. .env xavfsizligi. Nega tokenni to'g'ridan-to'g'ri .php faylga yozish xavfli? .env faylini Git'ga tushib qolishidan qanday himoya qilamiz?

  6. Versiyani tekshiring. Loyihangizda Nutgram qaysi versiyada o'rnatilganini ko'rsatadigan PHP qatorini va terminal buyrug'ini yozing.

O'rta

  1. Kontekst farqi. aiogram'da xabar handlerga message: Message argumenti orqali keladi. Nutgram'da xuddi shu xabarni va jo'natuvchini qaysi chaqiruvlar bilan olasiz? Closure imzosini ham yozing.

  2. fallback nima qiladi. Botda faqat onCommand('start', ...) bo'lsa va foydalanuvchi salom (buyruq emas) yozsa nima bo'ladi? fallback qo'shilsa-chi? Ikki holatni so'z bilan tushuntiring.

  3. Marshrutni isbotlang. 9-bo'limdagi birinchi skriptga onCommand('help', ...) qo'shing va help matnli javob bersin. So'ng hearText('/help')->reply() bilan yuborib, assertReplyText orqali aynan shu javob kelganini offline tekshiring.

  4. Token format funksiyasi. 4-bo'limdagi tokenFormatTogrimi ni uchta satr β€” 123456:AAH-FakeTest_abcdefghijklmnop12345, salom, '' (bo'sh) β€” uchun chaqiring va har birining natijasini bashorat qiling, so'ng tekshiring.

  5. Bog'liqliklar. composer require nutgram/nutgram ishga tushganda vendor/ papkasida nima paydo bo'ladi? composer.json va composer.lock farqi nimada?

  6. Solishtiruv jadvali. 10-bo'limdagi jadvaldan foydalanib, "buyruq handleri" va "polling'ni boshlash"ni Nutgram va aiogram'da yonma-yon yozing.

Qiyin

  1. Ikki buyruqli marshrut. Nutgram::fake() bilan /start va /help uchun ikki handler va bitta fallback ro'yxatdan o'tkazing. So'ng uchta update yuboring: /start, /help, oddiy matn. Har biri to'g'ri javob berganini uchta assertReplyText bilan isbotlang. (Maslahat: har update'dan keyin yangi Nutgram::fake() olish toza holat beradi.)

  2. assertNoReply. Faqat onCommand('start', ...) bo'lgan (fallback YO'Q) botga oddiy matn yuborsangiz nima bo'ladi? Nutgram'da bunday holatni assertNoReply() bilan tekshiring va nega hech qanday javob ketmaganini tushuntiring.

  3. Format qoidasini kengaytiring. tokenFormatTogrimi regex'i qaysi to'g'ri tokenni noto'g'ri rad etishi mumkin? Kamida bitta chegaraviy holatni (masalan, juda qisqa ikkinchi qism) o'ylab toping va regex'ni shunga moslab tuzating. Yangi versiyani 3-4 misolda sinab ko'ring.

  4. Xavfsizlik tahlili. Bir do'stingiz bot tokenini xabarda yuborib yubordi. Qanday xavf bor va u darhol nima qilishi kerak? BotFather'ning qaysi buyrug'i muammoni hal qiladi? .env + .gitignore bunday hodisaning oldini qanday oladi?

Yechimlar

Oson

1. Oqim: (1) Foydalanuvchi Telegram klientida "Salom" yozadi. (2) Xabar Telegram serveriga (api.telegram.org) boradi. (3) Telegram uni Update ko'rinishida botga yetkazadi (polling yoki webhook orqali). (4) Bot kodi update'ni o'qib, mantiqni bajaradi va sendMessage chaqiradi. (5) Telegram javobni foydalanuvchi ekraniga yetkazadi. Asosiy g'oya: bot va foydalanuvchi hech qachon to'g'ridan-to'g'ri bog'lanmaydi β€” har doim Telegram serveri orasida turadi.

2. (a) 123456789:AAH-Abc123DefGhi β€” tokenga o'xshaydi: raqamlar:harf-belgilar ko'rinishida, ikki nuqta bilan ajralgan. (b) salom-dunyo va (c) abcdef β€” token EMAS, chunki ikki nuqta (:) va boshida raqamli bot_id qismi yo'q. Offline tekshirish (4-bo'limdagi funksiya bilan): 

foreach (['123456789:AAH-Abc123DefGhi', 'salom-dunyo', 'abcdef'] as $s) {
    echo $s, ' -> ', tokenFormatTogrimi($s) ? 'format to\'g\'ri' : 'token EMAS', PHP_EOL;
}
(Eslatma: AAH-Abc123DefGhi 30 belgidan qisqa bo'lsa, qattiq regex uni ham rad etishi mumkin β€” 15-mashqqa qarang.)

3. (a) Uyda o'rganish -> polling (public URL kerakmas). (b) Minglab foydalanuvchili public bot -> webhook (tezkor, kam yuk). (c) HTTPS domen yo'q -> polling (webhook HTTPS URL talab qiladi).

4. Nomni o'zgartirish: /setname. Buyruqlar menyusi: /setcommands. Tokenni bekor qilib yangisini olish: /revoke. (Botlar ro'yxati: /mybots.)

5. .php faylga yozish xavfli, chunki kodni GitHub'ga yoki birovga bersangiz, token ham ochiq ketadi β€” token bilan kim botingizni to'liq boshqaradi. Himoya: tokenni .env da saqlash va .gitignore ga .env ni qo'shish β€” shunda u Git'ga umuman tushmaydi.

6. Kod ichida: 

echo Composer\InstalledVersions::getPrettyVersion('nutgram/nutgram'), PHP_EOL;
Terminalda: 
composer show nutgram/nutgram

O'rta

7. Nutgram'da kontekst $bot ichidan olinadi: 

$bot->onMessage(function (SergiX44\Nutgram\Nutgram $bot) {
    $xabar = $bot->message();   // kelgan Message
    $user  = $bot->user();      // jo'natuvchi User
    $matn  = $bot->message()->text;
});
aiogram'da bular handler argumentlariga keladi (async def h(message: Message)), Nutgram'da esa hammasi $bot orqali. Closure'ning birinchi argumenti har doim Nutgram $bot.

8. Faqat onCommand('start', ...) bo'lsa va foydalanuvchi salom yozsa β€” hech qaysi handler mos kelmaydi, shuning uchun bot hech narsa qilmaydi (update e'tiborsiz qoldiriladi, bu xato emas). fallback qo'shilsa, mos kelmagan har qanday update aynan fallbackga tushadi β€” shunda botga "Tushunmadim" kabi javob berishni o'rgatish mumkin.

9. 

<?php
require __DIR__ . '/vendor/autoload.php';
use SergiX44\Nutgram\Nutgram;

$bot = Nutgram::fake();
$bot->onCommand('start', fn (Nutgram $bot) => $bot->sendMessage(text: 'Salom! Men birinchi botingizman.'));
$bot->onCommand('help', fn (Nutgram $bot) => $bot->sendMessage(text: 'Yordam matni'));

$bot->hearText('/help')->reply();
$bot->assertReplyText('Yordam matni');
echo '/help -> help handler: PASS', PHP_EOL;

10. Bashorat: 1-chi true (raqam, ikki nuqta, uzun harf-qism), 2-chi false (ikki nuqta yo'q), 3-chi false (bo'sh). Tekshirish: 

var_dump(tokenFormatTogrimi('123456:AAH-FakeTest_abcdefghijklmnop12345')); // true
var_dump(tokenFormatTogrimi('salom'));                                     // false
var_dump(tokenFormatTogrimi(''));                                          // false

11. composer require ishga tushganda: vendor/ papkasida Nutgram va uning bog'liqliklari (masalan nutgram/hydrator, guzzle HTTP klient va boshqalar) hamda vendor/autoload.php paydo bo'ladi. composer.json β€” siz so'ragan paketlar va versiya cheklovlari (^4.46). composer.lock β€” aynan o'rnatilgan versiyalarning qat'iy ro'yxati (masalan 4.46.0), shu bilan boshqa kompyuterda ham xuddi shu versiyalar o'rnatiladi.

12. 

Buyruq handleri:
  Nutgram:  $bot->onCommand('start', fn(Nutgram $bot) => $bot->sendMessage(text: 'Salom'));
  aiogram:  @router.message(CommandStart())  async def start(message): await message.answer('Salom')

Polling'ni boshlash:
  Nutgram:  $bot->run();
  aiogram:  await dp.start_polling(bot)

Qiyin

13. To'liq, offline tekshiriladigan misol: 

<?php
require __DIR__ . '/vendor/autoload.php';
use SergiX44\Nutgram\Nutgram;

function yasa(): Nutgram {
    $bot = Nutgram::fake();
    $bot->onCommand('start', fn (Nutgram $bot) => $bot->sendMessage(text: 'Salom!'));
    $bot->onCommand('help',  fn (Nutgram $bot) => $bot->sendMessage(text: 'Yordam'));
    $bot->fallback(fn (Nutgram $bot) => $bot->sendMessage(text: 'Tushunmadim.'));
    return $bot;
}

$b = yasa(); $b->hearText('/start')->reply();      $b->assertReplyText('Salom!');
$b = yasa(); $b->hearText('/help')->reply();       $b->assertReplyText('Yordam');
$b = yasa(); $b->hearText('oddiy matn')->reply();  $b->assertReplyText('Tushunmadim.');
echo 'Uchala marshrut to\'g\'ri: PASS', PHP_EOL;
Har update'dan oldin yasa() yangi Nutgram::fake() qaytarib, toza holat beradi β€” shunday qilib bir test ikkinchisiga ta'sir qilmaydi.

14. Fallback YO'Q bo'lsa va oddiy matn kelsa β€” hech qaysi handler mos kelmagani uchun bot hech qanday javob yubormaydi. Buni assertNoReply() bilan tasdiqlaymiz: 

<?php
require __DIR__ . '/vendor/autoload.php';
use SergiX44\Nutgram\Nutgram;

$bot = Nutgram::fake();
$bot->onCommand('start', fn (Nutgram $bot) => $bot->sendMessage(text: 'Salom!'));
// fallback YO'Q

$bot->hearText('oddiy matn')->reply();
$bot->assertNoReply();   // hech qanday sendMessage ketmadi
echo 'Mos handler yo\'q -> javob yo\'q: PASS', PHP_EOL;
Sababi: onCommand('start') faqat /start ga mos keladi; oddiy matn esa hech qaysi shartga tushmaydi va fallback ham yo'q, shuning uchun Bot API'ga hech narsa yuborilmaydi.

15. tokenFormatTogrimi da {30,} cheklovi bor β€” bu real tokenlar uchun odatda to'g'ri, lekin BotFather'ning ba'zi qisqaroq sinov yoki maxsus formatdagi tokenlarini (yoki ikkinchi qismi 30 belgidan kam bo'lgan soxta-test tokenni) noto'g'ri rad etishi mumkin. Yumshatilgan, ishonchliroq variant β€” uzunlik o'rniga "raqam : kamida bir nechta ruxsat etilgan belgi" ni talab qilish: 

function tokenFormatTogrimi2(string $s): bool
{
    // bot_id (raqam) : sir (harf/raqam/_/- dan kamida bittasi)
    return (bool) preg_match('/^\d+:[A-Za-z0-9_-]+$/', $s);
}

var_dump(tokenFormatTogrimi2('123456:AAH-FakeTest_abc')); // true (qisqa bo'lsa ham o'tadi)
var_dump(tokenFormatTogrimi2('123456789:AAH-Abc123DefGhi')); // true
var_dump(tokenFormatTogrimi2('salom-dunyo'));             // false (ikki nuqta yo'q)
var_dump(tokenFormatTogrimi2('123:'));                    // false (sir bo'sh)
Xulosa: format tekshiruvi faqat "shaklga o'xshashlik"ni baholaydi. Token haqiqiy ishlashini esa faqat jonli getMe aniqlaydi β€” shuning uchun formatni juda qattiq qilib, to'g'ri tokenni rad etishdan ehtiyot bo'lish kerak.

16. Xavf: token β€” botning paroli; uni bilgan har kim botingiz nomidan xabar yuboradi, ma'lumotlarni o'qiydi, botni "o'g'irlaydi". Darhol qilinadigan ish: BotFather'da /revoke buyrug'i bilan eski tokenni bekor qilish va yangi token olish; so'ng .env da yangi tokenni qo'yish. Eski token shu zahoti ishlamay qoladi, shuning uchun sizib chiqqani endi zarar bera olmaydi. .env + .gitignore esa bunday hodisaning oldini oladi: token kodga yozilmagani va Git'ga tushmagani uchun u GitHub'ga yoki kod ulashilganda umuman chiqib ketmaydi.

🏠 README Β· 🏠 README Β· Keyingi: 02 β€” Birinchi bot: /start va echo ➑️