2.1 Class va obyekt — eng asosiy tushuncha¶

⬅️ Oldingi: 1.14 CLI — terminal skriptlari · 🏠 README · Keyingi: 2.2 Konstruktor ➡️

Bu qism — yangi fikrlash usuli. Avvaliga g'alati tuyulishi mumkin, lekin sekin-asta, ko'p misol bilan tushuntiraman. Shoshilmang.

Muammo: ma'lumot va amallar alohida¶

1-QISMda ma'lumot (o'zgaruvchilar) va amallar (funksiyalar) alohida edi. Kichik dasturda bu yetarli. Lekin dastur kattalashganda, bir-biriga bog'liq narsalar tarqalib ketadi.

Masalan, bir mashinani tasvirlamoqchimiz. Uning ma'lumotlari bor: rangi, tezligi. Va amallari bor: yurish, to'xtash. Procedural usulda bularning hammasi alohida o'zgaruvchi va funksiyalarda sochilib yotadi. Agar 10 ta mashina bo'lsa — chalkashlik kuchayadi.

OOP yechimi: bir-biriga tegishli ma'lumot va amallarni bitta birlikka jamlaymiz. Bu birlik — obyekt deyiladi.

Class va obyekt — qolip va undan yasalgan narsa¶

Ikki muhim so'z:

Class (klass) — bu qolip, andoza, chizma. U "mashina qanday bo'lishi kerakligini" tasvirlaydi: har bir mashinada rang bo'ladi, tezlik bo'ladi, yura oladi, to'xtaydi. Lekin class — bu hali mashina emas, faqat uning "chizmasi".
Obyekt (object) — bu chizmadan yasalgan haqiqiy narsa. Bitta chizmadan (class) ko'p mashina (obyekt) yasash mumkin: qizil Cobalt, oq Malibu — har biri alohida obyekt, lekin hammasi bir xil chizma asosida.

Yana bir misol: quvur (cookie cutter) va pechenye. Quvur — class (bitta shakl beradi). Undan yasagan har bir pechenye — obyekt. Pechenyelar bir xil shaklda, lekin alohida-alohida.

Birinchi class¶

Keling, mashina classini yozamiz:

<?php
class Mashina {
    // Xususiyatlar (ma'lumotlar) — har bir mashinada nima bor
    public $rang;
    public $tezlik;

    // Metodlar (amallar) — mashina nima qila oladi
    public function yur() {
        echo "Mashina yuryapti";
    }

    public function toxta() {
        echo "Mashina to'xtadi";
    }
}

Tushuntiramiz: - class Mashina { ... } — "Mashina degan class yarataman". Class nomi odatda bosh harf bilan boshlanadi (Mashina, Talaba) — bu qabul qilingan qoida. - public $rang; va public $tezlik; — bular xususiyatlar (properties). Ya'ni "har bir mashinada rang va tezlik bo'ladi". Xususiyat — bu class ichidagi o'zgaruvchi. (public so'zini hozircha shunchaki yozavering — uni 2.3'da tushuntiramiz.) - public function yur() { ... } — bu metod (method). Metod — bu class ichidagi funksiya. "Mashina yura oladi" degan amalni bildiradi.

Eslab qoling: class ichidagi o'zgaruvchi — xususiyat (property), class ichidagi funksiya — metod (method). Bu — yangi atamalar, lekin aslida tanish narsalar (o'zgaruvchi va funksiya), faqat class ichida.

Classdan obyekt yaratish¶

Class — faqat chizma. Undan haqiqiy obyekt yaratish uchun new so'zi ishlatiladi:

<?php
class Mashina {
    public $rang;
    public $tezlik;

    public function yur() {
        echo "Mashina yuryapti";
    }
}

// Obyekt yaratamiz (chizmadan haqiqiy mashina):
$mashina1 = new Mashina();

// Xususiyatlariga qiymat beramiz:
$mashina1->rang = "qizil";
$mashina1->tezlik = 120;

// Xususiyatlarini o'qiymiz:
echo $mashina1->rang;     // qizil
echo "<br>";
echo $mashina1->tezlik;   // 120

// Metodini chaqiramiz:
$mashina1->yur();         // Mashina yuryapti

Diqqat qiling: - $mashina1 = new Mashina(); — new so'zi bilan classdan obyekt yaratiladi va $mashina1ga saqlanadi. - -> (o'q belgisi) — obyektning xususiyati yoki metodiga murojaat qilish uchun. $mashina1->rang — "mashina1ning rangi". $mashina1->yur() — "mashina1ning yur metodini chaqir".

Yangi belgi: ->. Massivda $massiv["kalit"] (kvadrat qavs) ishlatardik. Obyektda esa $obyekt->xususiyat (o'q belgisi) ishlatamiz. Ikkisini aralashtirmang: massiv → [ ], obyekt → ->.

Ko'p obyekt — bir class¶

Eng muhim tushuncha shu: bitta classdan ko'p, bir-biridan mustaqil obyekt yaratish mumkin:

<?php
class Mashina {
    public $rang;
}

$mashina1 = new Mashina();
$mashina1->rang = "qizil";

$mashina2 = new Mashina();
$mashina2->rang = "ko'k";

echo $mashina1->rang;   // qizil
echo "<br>";
echo $mashina2->rang;   // ko'k

$mashina1 va $mashina2 — ikki alohida obyekt. Biri qizil, biri ko'k. Bittasini o'zgartirsangiz, ikkinchisiga ta'sir qilmaydi. Xuddi bir chizmadan yasalgan ikki mashina kabi.

Quyidagi diagramma class (qolip) dan new bilan ko'p mustaqil obyekt yaratilishini va metod ichidagi $this har bir obyektga qanday ishora qilishini ko'rsatadi:

Class va undan yaratilgan obyektlar; new bilan instansiyalash va $this

`$this` — "o'zim" degani¶

Metod ichida, ayni shu obyektning xususiyatiga murojaat qilish kerak bo'ladi. Buning uchun $this so'zi ishlatiladi. $this — "shu obyektning o'zi" degani:

<?php
class Mashina {
    public $rang;

    public function rangniAyt() {
        // $this->rang — "shu obyektning rangi"
        echo "Mashina rangi: " . $this->rang;
    }
}

$m = new Mashina();
$m->rang = "qizil";
$m->rangniAyt();   // Mashina rangi: qizil

rangniAyt metodi $this->rang orqali o'zining rangiga murojaat qiladi. Agar boshqa obyektda chaqirsangiz, $this o'sha obyektga ishora qiladi. Ya'ni $this har doim "metod chaqirilgan obyekt"ni bildiradi.

$this faqat metod ichida ishlatiladi. Tashqarida $mashina1->rang deysiz; metod ichida $this->rang deysiz. Ikkalasi ham "shu obyektning rangi" — faqat qaysi joydan murojaat qilishingizga qarab farq qiladi.

Mashqlar¶

Oson 1. Mashina classini yarating (xususiyat: rang, tezlik). Bitta obyekt yarating va xususiyatlarini chiqaring. 2. Mashinaga yur() metodini qo'shing va uni obyekt orqali chaqiring. 3. Ikkita mashina obyekti yarating, har biriga boshqa rang bering va ikkalasini chiqaring. 4. Talaba classini yarating (xususiyat: ism, yosh). Obyekt yarating, qiymat bering, chiqaring. 5. Itoat — yo'q, oddiyroq: It classini yarating (xususiyat: nomi), huradi() metodi "Vov-vov!" chiqarsin.

O'rta 6. Talaba classiga malumot() metodini qo'shing — $this orqali ism va yoshni "Ali, 19 yosh" ko'rinishida chiqarsin. 7. Mahsulot classini yarating (xususiyat: nom, narx). Uchta mahsulot obyekti yarating va har birining ma'lumotini chiqaring. 8. Hisob (bank hisobi) classini yarating (xususiyat: balans). korsat() metodi balansni chiqarsin. 9. Aylana classini yarating (xususiyat: radius). yuza() metodi yuzani hisoblab qaytarsin (3.14 * radius * radius).

Qiyin 10. Talaba classiga ball xususiyatini va otdimi() metodini qo'shing — ball 60 dan katta yoki teng bo'lsa "O'tdi", aks holda "Yiqildi" qaytarsin ($this->ball va if bilan). 11. Mashinaga tezlik xususiyati va tezlash($qiymat) metodini qo'shing — metod tezlikni berilgan qiymatga oshirsin ($this->tezlik += $qiymat). 12. Hisob classiga pulQoshish($summa) va pulYechish($summa) metodlarini qo'shing — balansni mos ravishda oshirib/kamaytirsin.

Yechim — 6

<?php
class Talaba {
    public $ism;
    public $yosh;

    public function malumot() {
        echo $this->ism . ", " . $this->yosh . " yosh";
    }
}

$t = new Talaba();
$t->ism = "Ali";
$t->yosh = 19;
$t->malumot();   // Ali, 19 yosh

malumot() metodi $this->ism va $this->yosh orqali o'z obyektining ma'lumotlariga murojaat qiladi.

Yechim — 10 (Talaba: ball va otdimi)

<?php
class Talaba {
    public $ism;
    public $ball;

    public function otdimi() {
        if ($this->ball >= 60) {
            return "O'tdi";
        } else {
            return "Yiqildi";
        }
    }
}

$t = new Talaba();
$t->ism = "Ali";
$t->ball = 75;
echo $t->ism . ": " . $t->otdimi();   // Ali: O'tdi

otdimi() metodi $this->ball orqali o'z obyektining balliga qarab qaror qiladi. (Shartni return $this->ball >= 60 ? "O'tdi" : "Yiqildi"; deb qisqaroq ham yozsa bo'ladi — 1.6'dagi ternary.)

Yechim — 11 (Mashina: tezlash)

<?php
class Mashina {
    public $tezlik = 0;   // boshlang'ich tezlik

    public function tezlash($qiymat) {
        $this->tezlik += $qiymat;   // joriy tezlikka qo'shamiz
    }
}

$m = new Mashina();
$m->tezlash(50);
$m->tezlash(30);
echo $m->tezlik;   // 80

Metod $this->tezlik ni o'zgartiradi — har chaqiruvda tezlik to'planib boradi. Obyektning holati (tezligi) metodlar orqali o'zgaradi: OOP'ning asosiy g'oyasi.

Yechim — 12 (bank hisobi)

<?php
class Hisob {
    public $balans = 0;   // boshlang'ich balans 0

    public function pulQoshish($summa) {
        $this->balans += $summa;
    }

    public function pulYechish($summa) {
        $this->balans -= $summa;
    }

    public function korsat() {
        echo "Balans: " . $this->balans . " so'm";
    }
}

$hisob = new Hisob();
$hisob->pulQoshish(100000);
$hisob->pulYechish(30000);
$hisob->korsat();   // Balans: 70000 so'm

E'tibor bering: bu yerda ma'lumot (balans) va u bilan ishlaydigan amallar (pulQoshish, pulYechish) bitta joyda — class ichida. Bu OOP'ning asosiy g'oyasi. Keyingi bo'limda (2.3) buni yanada xavfsizroq qilishni o'rganamiz.