Tarkibga o'tish

01 β€” Ma'lumotlar bazasi nima?

🏠 README Β· Keyingi: 02 β€” MySQL'ni o'rnatish va ishga tushirish ➑️

Bu bobda: ma'lumotlar bazasi nima va u oddiy daftar yoki Excel'dan nimasi bilan kuchli ekanini, jadval, qator, ustun va id tushunchalarini, SQL (til) bilan MySQL (dastur) o'rtasidagi farqni hamda klient-server modeli qanday ishlashini o'rganamiz.

Hayotiy misol bilan boshlaymiz

Tasavvur qiling: siz mahalladagi kichik kutubxonada ishlaysiz. Sizda daftar bor, unga yozasiz:

Aziz Karimov β€” "O'tkan kunlar" kitobini oldi β€” 5-iyun
Malika Tosheva β€” "Mehrobdan chayon" oldi β€” 6-iyun
Aziz Karimov β€” kitobni qaytardi β€” 9-iyun

100 ta o'quvchi bo'lsa β€” daftar yetadi. 10 000 ta bo'lsa-chi? Savollar tug'iladi:

  • "Aziz qaytarmagan kitoblari bormi?" β€” butun daftarni varaqlaysiz
  • "Eng ko'p o'qilgan kitob qaysi?" β€” bir kunlik ish
  • Ikki xodim bir vaqtda yozsa β€” daftar bitta, navbat kutadi

Ma'lumotlar bazasi (database) β€” mana shu daftarning kompyuterdagi aqlli versiyasi. U:

  • Millionlab yozuv ichidan keraklisini soniyaning ulushida topadi
  • Bir vaqtda minglab odamga xizmat qiladi β€” hech kim navbat kutmaydi
  • Ma'lumotni yo'qotib qo'ymaslik uchun maxsus himoyaga ega: svet o'chib qolsa ham, saqlangan yozuv joyida qoladi

Excel yetmaydimi?

"Jadval kerak bo'lsa, Excel bor-ku!" β€” to'g'ri savol. Kichik ro'yxatlar (50–100 qator) uchun Excel juda qulay. Lekin jiddiy ish boshlanishi bilan farq sezilib qoladi:

Mezon Excel Ma'lumotlar bazasi
Hajm million qator atrofida qiynala boshlaydi yuz millionlab qator β€” muammosiz
Birga ishlash fayl ochiq bo'lsa, boshqalar kutadi minglab odam bir vaqtda yozadi va o'qiydi
Qidiruv qator ko'paygani sari sekinlashadi maxsus tuzilmalar tufayli soniyada topadi
Xatodan himoya istalgan katakka istalgan narsa yoziladi qoida o'rnatasiz: "yil ustuniga faqat son"

Qisqasi: Excel β€” shaxsiy daftarcha, ma'lumotlar bazasi β€” butun kutubxonaning tartibli arxivi.

Jadval, qator, ustun

Baza ichida ma'lumot jadval (table) ko'rinishida saqlanadi β€” Excel'dagi varaq kabi:

JADVAL: kitoblar
+----+------------------+----------------+------+
| id | nomi             | muallif        | yil  |   ← USTUNLAR (column)
+----+------------------+----------------+------+
| 1  | O'tkan kunlar    | A. Qodiriy     | 1925 |   ← QATOR (row)
| 2  | Mehrobdan chayon | A. Qodiriy     | 1928 |   ← QATOR
| 3  | Sariq devni minib| X. To'xtaboyev | 1968 |   ← QATOR
+----+------------------+----------------+------+
  • Ustun (column) β€” ma'lumot turi: nomi, muallif, yil. Har bir ustunning o'z nomi va o'z "qoidasi" bo'ladi (masalan, yil ustuniga faqat son yoziladi)
  • Qator (row) β€” bitta yozuv: bitta kitob haqidagi hamma ma'lumot
  • id β€” har bir qatorning takrorlanmas raqami (pasport raqami kabi). Ismlar takrorlanishi mumkin (ikki xil Aziz Karimov bo'lishi mumkin), lekin id β€” hech qachon. Odatda uni baza 1 dan boshlab o'zi avtomatik beradi

Jadval anatomiyasi: ustun, qator va id β€” kitoblar jadvali misolida

Bitta bazada odatda bir nechta jadval bo'ladi: kutubxona bazasida mualliflar, kitoblar, azolar, ijaralar β€” har biri o'z mavzusidagi ma'lumotni saqlaydi. Aynan shu to'rt jadvalli kutubxona bazasini 3-bobda o'z qo'lingiz bilan qurasiz.

SQL nima?

SQL (Structured Query Language β€” "tuzilgan so'rovlar tili"; "es-kyu-el" yoki "sikvel" deb o'qiladi) β€” bazaga buyruq berish tili. Inglizchaga juda o'xshaydi:

SELECT nomi FROM kitoblar WHERE yil > 1950;

So'zma-so'z: "TANLA nomi[ni] kitoblar[dan] QAYERDA yil > 1950". Tarjimasi: "1950-yildan keyin chiqqan kitoblar nomini ko'rsat".

SQL faqat o'qish uchun emas: ma'lumot qo'shish (INSERT), o'zgartirish (UPDATE) va o'chirish (DELETE) buyruqlari ham bor β€” hammasini keyingi boblarda birma-bir o'rganamiz.

MySQL nima?

  • SQL β€” til (o'zbek tili kabi)
  • MySQL β€” shu tilni tushunadigan dastur (o'zbek tilida gaplashadigan odam kabi)

Bunday dasturlarning rasmiy nomi β€” MBBT (ma'lumotlar bazasini boshqarish tizimi, inglizcha DBMS). Boshqa "odamlar" ham bor: PostgreSQL, SQLite, Oracle. Hammasi SQL tilida gaplashadi β€” faqat kichik "sheva" farqlari bilan. MySQL β€” dunyodagi eng ommabop ochiq kodli (bepul) baza, biz shuni o'rganamiz.

SQL β€” til, MySQL esa shu tilni tushunadigan dastur

MySQL qanday ishlaydi: klient va server

MySQL kompyuterda server bo'lib ishlaydi β€” doim yoniq turadigan, buyruq kutadigan dastur. Siz esa klient orqali (qora oyna β€” terminal, yoki DBeaver kabi grafik dastur) unga SQL buyruq yuborasiz:

  1. Siz buyruq yozasiz: SELECT nomi FROM kitoblar;
  2. MySQL server buyruqni qabul qilib, bajaradi
  3. Natijani jadval ko'rinishida sizga qaytaradi

Klient-server oqimi: siz SQL buyruq yuborasiz, MySQL server natija qaytaradi

"Server" so'zidan cho'chimang: u sizning oddiy noutbukingizda ham bemalol ishlaydi. Keyingi bobda aynan shuni qilamiz β€” MySQL'ni o'rnatib, birinchi buyruqlarimizni beramiz.

1-bob masalalari (kompyutersiz, qog'ozda)

  1. O'z hayotingizdan 3 ta "jadval bo'lishi mumkin" narsani toping (masalan: telefon kontaktlari)
  2. "Telefon kontaktlari" jadvalining ustunlarini yozing (kamida 4 ta)
  3. O'sha jadvalga 3 ta qator (misol ma'lumot) yozing
  4. Maktab uchun "o'quvchilar" jadvali ustunlarini o'ylab toping
  5. "Dorixona" tizimida qanday jadvallar bo'ladi? (kamida 3 ta jadval nomi)
  6. "Taksi ilovasi"da qanday jadvallar bo'ladi? (kamida 4 ta)
  7. Nega har bir qatorga id kerak? O'z so'zingiz bilan tushuntiring
  8. Ikki xil odamning ismi bir xil bo'lsa (2 ta Aziz Karimov), baza ularni qanday farqlaydi?
  9. Excel va ma'lumotlar bazasining 3 ta farqini yozing
  10. SELECT nomi FROM kitoblar β€” bu buyruq nima qiladi? Taxmin qiling
  11. SELECT * FROM kitoblar WHERE yil = 1925 β€” bu nima qiladi?
  12. "Bemorlar" jadvali uchun 6 ta ustun o'ylab toping
  13. Kutubxonada "kim qaysi kitobni olgan"ni saqlash uchun qanday jadval kerak? Ustunlarini yozing
  14. Bitta muallifning 5 ta kitobi bo'lsa, muallif ismini har safar yozish yaxshimi? Nega?
  15. "Online do'kon"da buyurtma jadvalining ustunlarini o'ylab toping
  16. Qaysi ma'lumotni jadvalda saqlash NOTO'G'RI: a) mijoz telefoni b) mijozning bugungi kayfiyati c) buyurtma summasi β€” javobingizni asoslang
  17. SQL va MySQL farqini bir gapda yozing
  18. O'zingiz bilgan biror ilovani (Telegram, Click, Uzum) oling β€” unda qanday jadvallar bo'lishi mumkin? 5 ta yozing
  19. "Davomat" (kim qaysi kuni kelgan) jadvalini chizing β€” ustunlar + 3 qator misol
  20. Nega katta kompaniyalar Excel emas, baza ishlatadi? 2 ta sabab yozing