06 — INSERT — ma'lumot kiritish¶

⬅️ Oldingi: 05 — Ma'lumot turlari · 🏠 README · Keyingi: 07 — SELECT — ma'lumot o'qish ➡️

Bu bobda: jadvalga yangi qator qo'shishni o'rganamiz: INSERT INTO sintaksisining anatomiyasi, bitta va bir nechta qatorni birdan kiritish, AUTO_INCREMENT va DEFAULT qanday ishlashi, NOW() va LAST_INSERT_ID() yordamchilari hamda eng ko'p uchraydigan INSERT xatolarini o'qib tushunish.

4-bobda jadval yaratdik — bu xuddi ustunlari chizilgan bo'sh daftar tayyorlash edi. Endi unga birinchi yozuvlarni kiritamiz. Kutubxonaga yangi a'zo keldi, do'konga yangi mahsulot keltirildi, klinikaga yangi bemor yozildi — bularning hammasi SQL tilida bitta buyruq: INSERT.

Asosiy shakl¶

INSERT INTO jadval (ustun1, ustun2) VALUES (qiymat1, qiymat2);

O'qilishi: "jadvalga, shu ustunlarga, shu qiymatlarni kirit". Eng muhim qoida — moslik: birinchi ustun birinchi qiymatni oladi, ikkinchi ustun — ikkinchisini. Ustunlar nechta bo'lsa, qiymatlar ham shuncha bo'lishi shart.

INSERT INTO sintaksis anatomiyasi: ustunlar va qiymatlar mosligi

Amalda ko'ramiz:

USE kutubxona;

-- Bitta qator:
INSERT INTO azolar (ism, telefon, qoshilgan_sana)
VALUES ('Umid Rasulov', '+998907778899', '2026-06-09');

E'tibor bering: id ustunini umuman yozmadik. Bu xato emas — aksincha, to'g'ri odat.

AUTO_INCREMENT — id'ni MySQL o'zi beradi¶

azolar jadvalini yaratganda id INT AUTO_INCREMENT PRIMARY KEY deb yozgan edik. Bu MySQL'ga "har yangi qatorga navbatdagi raqamni o'zing ber" degani. MySQL har bir bunday jadval uchun ichki hisoblagich yuritadi: oxirgi id 3 bo'lsa, keyingi qator 4 ni oladi, hisoblagich esa 5 ga o'tadi. Siz hech qachon "bo'sh id qaysi ekan?" deb o'ylamaysiz.

AUTO_INCREMENT hisoblagichi qanday ishlaydi

Hozirgina berilgan id kerak bo'lsa (masalan, buyurtma yaratib, keyin uning qatorlarini shu id bilan qo'shish uchun):

SELECT LAST_INSERT_ID();   -- shu ulanishda oxirgi berilgan id

📌 Hisoblagich faqat oldinga yuradi: qatorni o'chirsangiz ham, uning id'si qayta ishlatilmaydi. Shuning uchun id'larda "teshiklar" (1, 2, 5, 9...) bo'lishi mutlaqo normal — id tartib raqami emas, shunchaki har bir qatorning takrorlanmas yorlig'i.

Bir nechta qatorni birdan¶

Har bir qator uchun alohida INSERT yozish shart emas — qiymat guruhlarini vergul bilan ajratib, hammasini bittada kiritish mumkin:

INSERT INTO azolar (ism, telefon, qoshilgan_sana) VALUES
('Sitora Yusupova', '+998908889900', '2026-06-09'),
('Akbar Toirov', NULL, '2026-06-09');

Bu shunchaki qulay emas — tezroq ham: server bitta so'rovni qabul qilib, hammasini bir yo'la yozadi. 1000 ta qatorni 1000 ta alohida INSERT bilan kiritish — do'konga 1000 marta alohida borib, har safar bittadan non olib kelish bilan barobar.

Bitta ko'p qatorli INSERT alohida INSERT'lardan tezroq

Sintaksisga e'tibor: har bir qator o'z qavsida, qavs guruhlari orasida vergul, eng oxirida — nuqta-vergul.

Qiymat yozish qoidalari¶

Matn va sana — bitta tirnoq ichida: 'Aziz', '2026-06-09'
Sonlar — tirnoqsiz: 25, 4200000
Bo'sh qiymat — NULL (tirnoqsiz! 'NULL' deb yozsangiz, u to'rt harfli oddiy matn bo'lib qoladi)
Hozirgi sana-vaqt — NOW(), faqat bugungi sana — CURDATE() (bular ham tirnoqsiz)
Ustunlar va qiymatlar soni va tartibi mos kelishi shart

📌 SQL standartida matn uchun bitta tirnoq (') ishlatiladi. MySQL qo'shtirnoqni (") ham qabul qiladi, lekin boshqa bazalarda (masalan, PostgreSQL'da) qo'shtirnoq butunlay boshqa ma'noni anglatadi — shuning uchun boshidanoq bitta tirnoqqa odatlaning.

Ko'rsatilmagan ustunga nima yoziladi?¶

Ustunni ro'yxatda tashlab ketsangiz, MySQL shu tartibda qaror qiladi:

Ustun ta'rifida nima bor	Natija
`AUTO_INCREMENT`	navbatdagi raqam beriladi
`DEFAULT qiymat`	o'sha standart qiymat yoziladi
`NULL`ga ruxsat (NOT NULL yo'q)	`NULL` qoladi
`NOT NULL` bor, DEFAULT yo'q	xato — qator kiritilmaydi

USE dokon;

INSERT INTO mahsulotlar (nomi, kategoriya_id, narx)
VALUES ('Klaviatura Logitech', 3, 250000);
-- soni ko'rsatilmadi      → DEFAULT 0 yozildi
-- yaratilgan_sana ham yo'q → NULL qoldi (ruxsat bor)

Ustunlarsiz shakl — qisqa, lekin xavfli¶

USE kutubxona;

INSERT INTO azolar VALUES (NULL, 'Test User', '+998900000000', '2026-06-09');

Ustunlar ro'yxatini yozmasangiz, hamma ustunga, jadvaldagi ayni tartibda qiymat berishingiz shart (id o'rnida NULL — AUTO_INCREMENT baribir o'zi raqam beradi). Nega bu xavfli? Ertaga jadvalga bitta yangi ustun qo'shilsa, bu kod darhol buziladi (Column count doesn't match xatosi); agar ustunlar qayta tartiblansa yoki bir xil turdagi ikki ustun o'rin almashtirilsa — undan ham yomoni — xato ham chiqmaydi, qiymatlar indamay noto'g'ri ustunlarga tushib qoladi. Real loyihalarda har doim ustunlar ro'yxatini yozing.

Ko'p uchraydigan xatolar¶

USE kutubxona;

-- NOT NULL ustunni tashlab ketish:
INSERT INTO azolar (telefon) VALUES ('+99890...');
-- Xato: Field 'ism' doesn't have a default value

-- UNIQUE'ni buzish:
INSERT INTO dokon.mijozlar (ism, telefon) VALUES ('Test', '+998911234567');
-- Xato: Duplicate entry '+998911234567' for key ... — bu telefon allaqachon bor

-- Ustun soni mos emas:
INSERT INTO azolar (ism, telefon) VALUES ('Aziz');
-- Xato: Column count doesn't match value count at row 1

Eng tez-tez uchraydigan xabarlar va ma'nolari:

Xato xabari	Sababi
`Field '...' doesn't have a default value`	NOT NULL ustun tashlab ketildi
`Duplicate entry '...' for key ...`	UNIQUE yoki PRIMARY KEY qiymati takrorlandi
`Column count doesn't match value count`	ustunlar va qiymatlar soni teng emas
`Incorrect integer value` / `Incorrect decimal value`	son kutilgan joyga matn kiritildi
`Data too long for column '...'`	matn `VARCHAR(N)` chegarasidan uzun

Xato xabarlarini o'qishni o'rganing — MySQL aniq qaysi ustunda, qaysi qatorda muammo borligini aytadi. Xato — dushman emas, yo'l ko'rsatkich.

6-bob masalalari¶

Mos bazada ishlang (har masala boshida ko'rsatilgan).

(kutubxona) Yangi muallif qo'shing: o'zingiz bilgan yozuvchi
(kutubxona) O'sha muallifga 2 ta kitob qo'shing (muallif_id ni to'g'ri ko'rsating — SELECT * FROM mualliflar bilan id'sini toping)
(kutubxona) Telefoni yo'q (NULL) a'zo qo'shing
(kutubxona) 3 ta a'zoni BITTA INSERT bilan qo'shing
(dokon) Yangi kategoriya qo'shing: 'Kitoblar'
(dokon) Shu kategoriyaga 3 ta mahsulot qo'shing
(dokon) soni ko'rsatmasdan mahsulot qo'shing — DEFAULT 0 ishladimi? SELECT bilan tekshiring
(dokon) Mavjud telefon raqami bilan mijoz qo'shib ko'ring — UNIQUE xatosini oling
(klinika) O'zingizni bemor sifatida qo'shing
(klinika) Yangi shifokor qo'shing va unga bugungi sanada bitta qabul yozing (NOW() dan foydalaning: VALUES (..., NOW(), ...))
(taksi) Yangi haydovchi va uning mashinasini qo'shing (2 ta INSERT)
(taksi) Baho qo'yilmagan (NULL) safar qo'shing
(kutubxona) Ataylab xato: ismsiz a'zo kiriting — xatoni o'qing
(kutubxona) Ataylab xato: 3 ustun ko'rsatib 2 qiymat bering
(dokon) Ataylab xato: narxga 'qimmat' deb matn kiriting — nima bo'ldi?
(kutubxona) INSERT INTO azolar VALUES (NULL, 'Test User', '+998900000000', '2026-06-09'); — ustunlarsiz shakl. NULL o'rnida id avtomatik berildi. Lekin nega bu usul xavfli? (jadvalga ustun qo'shilsa kod buziladi)
(klinika) Bitta INSERT bilan 4 ta bemor qo'shing
(taksi) Bugungi sana uchun 3 ta safar qo'shing, NOW() ishlating
(dokon) Buyurtma yarating: avval buyurtmalarga, keyin uning id'si bilan buyurtma_qatorlariga 2 ta mahsulot qo'shing. Oxirgi id'ni bilish: SELECT LAST_INSERT_ID();
(hammasi) Har bir bazaga kamida 2 tadan yangi qator qo'shib, jadvallaringizni "boyitib" oling — keyingi boblarda ko'proq data foydali