11 — Aggregate funksiyalar va GROUP BY¶

⬅️ Oldingi: 10 — Built-in funksiyalar (matn, son, sana) · 🏠 README · Keyingi: 12 — JOIN — jadvallarni bog'lash ➡️

Bu bobda: ko'p qatordan bitta xulosa chiqaradigan aggregate funksiyalarni (COUNT, SUM, AVG, MIN, MAX) va "har bir ... bo'yicha" savollariga javob beradigan GROUP BY'ni o'rganamiz. Yo'l-yo'lakay COUNT(*) va COUNT(ustun) orasidagi NULL farqini, tayyor guruhlarni filtrlaydigan HAVING'ni va query'ning bajarilish tartibini ko'rib chiqamiz.

Aggregate — ko'p qatordan BITTA natija¶

Shu paytgacha yozgan query'larimiz qatorlarni ro'yxat qilib qaytarardi. Endi boshqa turdagi savollarga o'tamiz: "jami nechta?", "o'rtacha qancha?", "eng kattasi qaysi?". Bunday savollarga ro'yxat emas, bitta qiymat javob bo'ladi.

Aggregate funksiya — ko'p qatorni "presslab" bitta qiymat chiqaradigan mashina. Sinf jurnalini eslang: jurnalda 30 ta baho turibdi, lekin "sinfning o'rtacha bahosi" — bitta son. Beshta asosiy aggregate bor:

Funksiya	Nima qiladi	Qanday savolga javob
`COUNT(*)`	qatorlarni sanaydi	"jami nechta?"
`SUM(ustun)`	yig'indini hisoblaydi	"hammasi qo'shilsa qancha?"
`AVG(ustun)`	o'rtachani topadi	"o'rtacha qancha?"
`MIN(ustun)`	eng kichigini topadi	"eng kichigi/arzoni/eskisi?"
`MAX(ustun)`	eng kattasini topadi	"eng kattasi/qimmati/yangisi?"

USE dokon;

SELECT COUNT(*) FROM mahsulotlar;              -- nechta mahsulot bor: 12
SELECT SUM(soni) FROM mahsulotlar;             -- omborda jami nechta dona: 361
SELECT AVG(narx) FROM mahsulotlar;             -- o'rtacha narx: ~5 235 833
SELECT MIN(narx), MAX(narx) FROM mahsulotlar;  -- eng arzon (50 000) va eng qimmat (16 000 000)

Beshta aggregate funksiya: ko'p qator kiradi, bitta qiymat chiqadi

Bir nechta aggregate'ni bitta query'da yozish mumkin — alias bilan natija chiroyli o'qiladi:

SELECT COUNT(*)  AS mahsulotlar_soni,
       MIN(narx) AS eng_arzon,
       MAX(narx) AS eng_qimmat
FROM mahsulotlar;

⚠️ Eng ko'p uchraydigan boshlovchi xatosi — aggregate yoniga oddiy ustun qo'shib yuborish:

SELECT nomi, MAX(narx) FROM mahsulotlar;  -- ❌ Error 1140

"Eng qimmat mahsulotning nomi chiqadi" deb o'ylash tabiiy, lekin MySQL uchun bu ikkita qarama-qarshi topshiriq: MAX 12 qatordan bitta son yasaydi, nomi esa 12 ta. Qaysi nomni yozsin? MySQL 8 bunga to'g'ridan-to'g'ri xato beradi. "Eng qimmati qaysi?" degan savolga to'g'ri yo'l — 9-bobdagi tanish qolip:

SELECT nomi, narx FROM mahsulotlar ORDER BY narx DESC LIMIT 1;

COUNT(*) vs COUNT(ustun) — NULL tuzog'i¶

Muhim nozik joy:

SELECT COUNT(*) FROM kutubxona.azolar;        -- 6 — HAMMA qator
SELECT COUNT(telefon) FROM kutubxona.azolar;  -- 5 — kamroq! NULL'lar SANALMAYDI

COUNT(*) qatorlarning o'zini sanaydi, COUNT(ustun) esa shu ustundagi NULL bo'lmagan qiymatlarni. Nilufarning telefoni yozilmagan (NULL) — shuning uchun u ikkinchi sanoqqa kirmadi. (6-bobdagi mashqlarda o'zingiz qator qo'shgan bo'lsangiz, sonlaringiz kattaroq chiqadi — farqning o'zi baribir ko'rinadi.)

COUNT(*) hamma qatorni sanaydi, COUNT(telefon) esa NULL'larni tashlab ketadi

Xuddi shu qoida SUM va AVG'ga ham tegishli: ular NULL'larni shunchaki e'tiborsiz qoldiradi. Masalan, AVG(baho) — baho qo'yilgan safarlarninggina o'rtachasi; NULL'lar yig'indiga ham, bo'luvchiga ham kirmaydi. Bu ko'pincha aynan biz xohlagan narsa, lekin bilib turish kerak.

💡 Yana bir foydali shakl — COUNT(DISTINCT ustun): nechta har xil qiymat borligini sanaydi:

SELECT COUNT(DISTINCT janr) FROM kutubxona.kitoblar;  -- 4 xil janr

GROUP BY — "har bir ... bo'yicha"¶

Aggregate butun jadvalga bitta natija beradi. Savol "har bir ... bo'yicha" bo'lsa-chi? Mana shu yerda GROUP BY sahnaga chiqadi. Savolda "har bir" so'zini eshitsangiz — bu GROUP BY:

"Har bir janrda nechta kitob?" → GROUP BY janr
"Har bir shahardan nechta mijoz?" → GROUP BY shahar
"Har bir haydovchi qancha topdi?" → GROUP BY haydovchi_id

USE kutubxona;

SELECT janr, COUNT(*) AS soni
FROM kitoblar
GROUP BY janr;

-- janr       | soni
-- roman      | 4
-- sarguzasht | 3
-- sheriyat   | 2
-- ertak      | 1

Qanday ishlaydi: MySQL qatorlarni janr qiymati bo'yicha "to'plarga" ajratadi (roman to'pi, sarguzasht to'pi...), keyin har to'pga alohida COUNT/SUM/AVG qo'llaydi. Nechta to'p bo'lsa — natijada shuncha qator.

GROUP BY mexanikasi: 10 qator 4 to'pga bo'linadi, har to'pdan bitta natija qatori

📌 MySQL 8'da GROUP BY natijani saralamaydi (eski versiyalarda saralanardi, 8.0 dan bu olib tashlangan) — guruhlar istalgan tartibda chiqishi mumkin. Tartib kerak bo'lsa, oxiriga ORDER BY qo'shing.

Har guruhga bir nechta aggregate'ni birdan qo'llash mumkin:

SELECT janr,
       COUNT(*) AS soni,
       ROUND(AVG(sahifa)) AS ortacha_sahifa
FROM kitoblar
GROUP BY janr;

-- janr       | soni | ortacha_sahifa
-- roman      | 4    | 725
-- sarguzasht | 3    | 288
-- sheriyat   | 2    | 160
-- ertak      | 1    | 96

Bir necha ustun bo'yicha guruhlash ham bo'ladi — bunda har bir kombinatsiya alohida to'p:

-- Har mijozning har holatdagi buyurtmalari soni:
SELECT mijoz_id, holat, COUNT(*) AS soni
FROM dokon.buyurtmalar
GROUP BY mijoz_id, holat;

-- mijoz_id | holat      | soni
-- 1        | yetkazildi | 2
-- 1        | yangi      | 1
-- 2        | yetkazildi | 1
-- ...

Oltin qoida (ONLY_FULL_GROUP_BY)¶

SELECT'da faqat ikki narsa turishi mumkin: GROUP BY'dagi ustun yoki aggregate funksiya. Boshqa ustun yozsangiz:

SELECT janr, nomi, COUNT(*) FROM kitoblar GROUP BY janr;
-- ❌ Error 1055: ...'kutubxona.kitoblar.nomi' is not in GROUP BY clause...

Nega? roman to'pida 4 ta kitob bor — nomi ustuniga MySQL qaysi birini yozsin? To'g'ri javob yo'q. MySQL 8'da ONLY_FULL_GROUP_BY rejimi default yoqilgan va bunday query darhol xato bilan to'xtaydi. Eski versiyalarda bu rejim o'chiq edi: MySQL to'pdan duch kelgan bitta nomni qaytarardi va xato sezilmasdan noto'g'ri hisobotlar tarqalaverardi. Shuning uchun bu xato — dushman emas, qo'riqchi.

HAVING — guruhlarni filtrlash¶

"2 tadan ko'p kitobi bor janrlar" — bu yerda alohida kitoblarni emas, tayyor to'plarning o'zini filtrlash kerak. Buning uchun HAVING bor:

SELECT janr, COUNT(*) AS soni
FROM kitoblar
GROUP BY janr
HAVING soni > 2;

-- roman      | 4
-- sarguzasht | 3

WHERE vs HAVING:

	`WHERE`	`HAVING`
Nimani filtrlaydi	alohida qatorlarni	tayyor guruhlarni
Qachon ishlaydi	guruhlashdan oldin	guruhlashdan keyin
Aggregate (COUNT, SUM...)	❌ ishlatib bo'lmaydi	✅ bemalol

Ikkalasi bitta query'da bemalol birga keladi — har biri o'z ishini qiladi:

-- 1950-yildan keyingi kitoblar ichida, 1 tadan ko'p kitobli janrlar:
SELECT janr, COUNT(*) AS soni
FROM kitoblar
WHERE yil > 1950        -- avval qatorlar filtrlanadi
GROUP BY janr           -- qolganlari to'plarga ajratiladi
HAVING soni > 1;        -- keyin to'plar filtrlanadi

-- sarguzasht | 2
-- sheriyat   | 2

WHERE guruhlashdan oldin qatorlarni, HAVING keyin guruhlarni filtrlaydi

💡 HAVING soni > 2 dagi soni — SELECT'dagi alias. Alias'ni HAVING'da ishlatish — MySQL'ning qulayligi (standart SQL'da HAVING COUNT(*) > 2 deb yoziladi; MySQL'da ikkalasi ham ishlaydi). WHERE'da esa alias ISHLAMAYDI — sababi quyida.

Guruhlarni saralash — TOP-N to'plarga ham ishlaydi¶

GROUP BY natijasi ham oddiy natija — unga 9-bobdagi ORDER BY + LIMIT qolipini qo'llash mumkin:

-- Eng ko'p kitobli janr:
SELECT janr, COUNT(*) AS soni
FROM kitoblar
GROUP BY janr
ORDER BY soni DESC
LIMIT 1;                -- roman | 4

"Eng sersafar haydovchi", "eng sertushum kun", "eng ko'p buyurtma qilgan mijoz" — hammasi shu qolip: avval guruhlab sanaymiz, keyin saralab tepadagisini olamiz.

Query bajarilish tartibi (devorga yopishtiring!)¶

FROM → WHERE → GROUP BY → HAVING → SELECT → ORDER BY → LIMIT

Siz query'ni SELECT'dan boshlab yozasiz, lekin MySQL uni FROM'dan boshlab bajaradi. Shu tartibdan ikkita amaliy xulosa kelib chiqadi:

WHERE COUNT(*) > 2 ❌ — WHERE ishlayotgan paytda hali to'plar YO'Q, demak aggregate ham yo'q. Guruh sharti — faqat HAVING'da.
WHERE soni > 2 ❌ — alias SELECT'da tug'iladi, SELECT esa WHERE'dan ancha keyin keladi. (HAVING'da alias ishlashi — MySQL'ning maxsus qulayligi. ORDER BY esa tartibda SELECT'dan keyin turadi, shuning uchun unda alias tabiiy ishlaydi.)

11-bob masalalari¶

(kutubxona) Jami nechta kitob bor?
(kutubxona) Barcha kitob nusxalarining yig'indisi (SUM(nusxa_soni))
(kutubxona) O'rtacha sahifa soni (ROUND bilan yaxlitlang)
(kutubxona) Eng qadimgi va eng yangi kitob yili (MIN, MAX — bitta query'da)
(kutubxona) Telefoni bor a'zolar soni (COUNT(telefon) — NULL'lar sanalmasligini tekshiring!)
(kutubxona) Har janrda nechta kitob?
(kutubxona) Har janrning o'rtacha sahifa soni
(kutubxona) Har muallif (muallif_id) nechta kitob yozgan?
(kutubxona) 2 tadan ko'p kitob yozgan mualliflar (HAVING)
(kutubxona) Har a'zo nechta marta kitob olgan? (ijaralar jadvali, GROUP BY azo_id)
(dokon) Har kategoriyada nechta mahsulot bor va o'rtacha narxi qancha?
(dokon) Har kategoriyaning ombor qiymati: SUM(narx * soni)
(dokon) Har shahardan nechta mijoz?
(dokon) Har mijoz nechta buyurtma qilgan? (GROUP BY mijoz_id)
(dokon) Har buyurtmaning umumiy summasi: buyurtma_qatorlarida GROUP BY buyurtma_id, SUM(narx * soni)
(dokon) Holatlar bo'yicha buyurtmalar soni (GROUP BY holat)
(klinika) Har shifokor nechta qabul qilgan va jami qancha to'lov yig'gan? (COUNT + SUM(tolov))
(klinika) Har bemor klinikaga jami qancha to'lagan? Faqat 300 000 dan ko'p to'laganlarni qoldiring (HAVING)
(taksi) Har haydovchi: safarlar soni, jami daromad, o'rtacha baho (AVG(baho) — NULL'lar avtomatik tashlanadi!)
(taksi) Har kun (DATE(sana)) bo'yicha jami tushum; eng sertushum kunni toping (ORDER BY + LIMIT qo'shing)