Tarkibga o'tish

05 β€” Ma'lumot turlari

⬅️ Oldingi: 04 β€” CREATE β€” baza va jadval yaratish Β· 🏠 README Β· Keyingi: 06 β€” INSERT β€” ma'lumot kiritish ➑️

Bu bobda: MySQL'dagi asosiy ma'lumot turlarini β€” sonlar (INT, DECIMAL, FLOAT), matnlar (CHAR, VARCHAR, TEXT), sana-vaqt (DATE, DATETIME, TIMESTAMP) va maxsus turlarni (ENUM, BOOLEAN, JSON) o'rganamiz; har bir ustunga to'g'ri tur tanlashni va pul nima uchun har doim DECIMAL'da saqlanishini ko'rib chiqamiz.

To'g'ri tur β€” to'g'ri poydevor. Har bir ustunga "bu yerda NIMA saqlanadi?" deb savol bering.

Bu xuddi oshxonada mahsulotga idish tanlashga o'xshaydi: guruch β€” qopda, yog' β€” shishada, tuz β€” tuzdonda. Har bir mahsulotga o'z idishi bor. Bazada ham shunday: har bir ma'lumotga o'z turi bor. Noto'g'ri "idish" tanlasangiz β€” yo joy isrof bo'ladi, yo ma'lumotning o'zi buziladi.

MySQL ma'lumot turlari xaritasi: sonlar, matnlar, sana-vaqt va maxsus turlar

Sonlar

Tur Diapazon Qachon Misol
TINYINT -128..127 (UNSIGNED: 0..255) yosh, status yosh TINYINT UNSIGNED
SMALLINT Β±32 767 qavat, o'rinlar soni qavat SMALLINT
INT Β±2.1 milliard oddiy butun sonlar sahifa INT
BIGINT Β±9.2 kvintillion juda katta sonlar, ID'lar id BIGINT
DECIMAL(M,D) jami M raqam, D tasi kasrda PUL va aniq kasrlar narx DECIMAL(12,2)
FLOAT/DOUBLE taxminiy kasrlar ilmiy o'lchovlar harorat FLOAT

UNSIGNED β€” "ishorasiz" degani: manfiy qiymat taqiqlanadi, evaziga musbat chegara ikki baravar oshadi. Yosh, ombordagi miqdor kabi hech qachon manfiy bo'lmaydigan butun sonlarga juda mos.

DECIMAL(12,2) o'qilishi: jami 12 raqam, shundan 2 tasi kasrdan keyin β†’ maksimum 9 999 999 999.99.

OLTIN QOIDA: pul = DECIMAL. Hech qachon FLOAT emas!

-- Nega? Sinab ko'ring:
SELECT 0.1 + 0.2;                 -- 0.3 (MySQL buni aniq DECIMAL sifatida hisoblaydi)
SELECT 0.1e0 + 0.2e0;             -- 0.30000000000000004 (e0 qo'shilsa son DOUBLE β€” taxminiy suzuvchi nuqtali songa aylanadi!)

FLOAT kompyuterda ikkilik (binar) kasr sifatida taxminan saqlanadi: 0.1 ni ikkilikda aniq yozib bo'lmaydi β€” xuddi 1/3 ni o'nlikda aniq yozib bo'lmagani kabi (0.3333...). Pulda "taxminan" degani β€” mijoz pulining yo'qolishi degani. Million tranzaksiyada shu mayda farqlar yig'ilib, hisobotdagi haqiqiy kamomadga aylanadi.

DECIMAL va FLOAT taqqoslash: pul uchun nega DECIMAL kerakligi

Matnlar

Tur Hajm Qachon
CHAR(N) doim aniq N belgi viloyat kodi CHAR(2), valyuta CHAR(3)
VARCHAR(N) N gacha belgi ism, telefon, email β€” eng ko'p ishlatiladi
TEXT 65 535 baytgacha (~64 KB) maqola, izoh
LONGTEXT 4 GB gacha juda katta matn (kamdan-kam kerak)

Farqi nimada? CHAR(10) har doim 10 belgilik joy egallaydi: 'abc' yozsangiz, qolgan 7 joyni probel bilan to'ldiradi (o'qiyotganda esa bu probellarni o'zi olib tashlaydi). VARCHAR(10) esa faqat kerakli joyni oladi: 'abc' uchun 3 belgi + uzunlikni eslab qolish uchun 1 bayt. Shuning uchun uzunligi o'zgarib turadigan matnlarga VARCHAR, doim bir xil uzunlikdagi kodlarga CHAR mos.

CHAR, VARCHAR va TEXT taqqoslash: joyni qanday egallashi

Hajmni real ehtiyojga qarab tanlang: telefon uchun VARCHAR(20) yetadi, VARCHAR(255) shart emas.

πŸ“Œ TEXT hajmi belgida emas, baytda o'lchanadi: utf8mb4 kodlashda bitta belgi 4 baytgacha joy olishi mumkin, shuning uchun sig'adigan belgilar soni 65 535 dan kamroq bo'lishi mumkin.

Sana va vaqt

Tur Format Diapazon Misol
DATE YYYY-MM-DD 1000..9999-yillar tug'ilgan kun
TIME HH:MM:SS β€” dars vaqti
DATETIME YYYY-MM-DD HH:MM:SS 1000..9999-yillar buyurtma vaqti
TIMESTAMP DATETIME kabi 1970..2038-yillar yaratilgan vaqt

DATETIME siz yozgan vaqtni "qotirib" saqlaydi. TIMESTAMP esa vaqtni UTC'da saqlab, o'qiyotganda sessiyaning vaqt mintaqasiga moslab ko'rsatadi β€” server boshqa mamlakatga ko'chsa ham vaqt to'g'ri qoladi. Lekin chegarasi tor: faqat 1970–2038 yillar (mashhur "2038-yil muammosi"). Tug'ilgan kun kabi eski sanalarga DATE/DATETIME ishlating.

Yozuv qachon yaratilganini avtomatik saqlash β€” juda keng tarqalgan usul:

yaratilgan TIMESTAMP DEFAULT CURRENT_TIMESTAMP

Sana har doim '2026-06-09' ko'rinishda β€” YYYY-MM-DD tartibida, bitta tirnoq (apostrof) ichida yoziladi. MySQL '2026/06/09' kabi boshqa ajratgichlarni ham tushunadi, lekin tartib doim yil-oy-kun bo'lishi shart. Odat qiling: faqat YYYY-MM-DD.

Hozirgi sana-vaqtni so'rash uchun tayyor funksiyalar bor (10-bobda batafsil ko'ramiz):

SELECT NOW();      -- hozirgi sana va vaqt: 2026-06-09 14:30:00
SELECT CURDATE();  -- bugungi sana: 2026-06-09
SELECT CURTIME();  -- hozirgi vaqt: 14:30:00

Maxsus turlar

holat ENUM('yangi', 'jarayonda', 'tugadi')  -- faqat shu 3 qiymatdan biri
faol BOOLEAN                                 -- 0 yoki 1 (TRUE/FALSE)
sozlamalar JSON                              -- JSON ma'lumot
  • ENUM β€” ro'yxatdan tashqari qiymat kiritsangiz, MySQL 8 xato beradi. Ehtiyot bo'ling: keyinchalik yangi qiymat qo'shish uchun ALTER TABLE kerak bo'ladi, shuning uchun tez-tez o'zgaradigan ro'yxatlarga ENUM emas, alohida jadval yaxshiroq.
  • BOOLEAN β€” aslida TINYINT(1) ning boshqa nomi: TRUE 1 bo'lib, FALSE 0 bo'lib saqlanadi. SELECT'da 1 yoki 0 ko'rinadi β€” bu normal.
  • JSON β€” MySQL kiritilgan matn haqiqiy JSON ekanini tekshiradi: format noto'g'ri bo'lsa, xato olasiz.

5-bob masalalari

sinov bazasida ishlang.

  1. Quyidagilarga tur tanlang (yozing): odam yoshi, kitob narxi, telefon raqami, tug'ilgan sana, maqola matni
  2. Quyidagilarga tur tanlang: mahsulot soni omborda, mashina raqami, e-mail, ro'yxatdan o'tgan vaqt (sana+soat), reyting (4.85 kabi)
  3. SELECT 0.1 + 0.2; va SELECT 0.1e0 + 0.2e0; β€” ikkalasini bajarib, farqni o'z ko'zingiz bilan ko'ring
  4. tovarlar jadvali yarating: narx DECIMAL(10,2) bilan. INSERT qilib 19999.99 kiriting, SELECT bilan ko'ring
  5. O'sha jadvalga 999999999.99 kiritib ko'ring (sig'adimi? DECIMAL(10,2) = max 8 ta butun raqam!) β€” xatoni o'qing
  6. VARCHAR(5) ustunli jadval yarating, 'Salomlar' (8 belgi) kiritib ko'ring β€” nima bo'ldi?
  7. CHAR(10) va VARCHAR(10) ustunli jadval yarating, ikkalasiga 'abc' kiriting, SELECT LENGTH(ustun) bilan uzunliklarni solishtiring. Kutilmagan natija: ikkalasi ham 3! Sababi β€” MySQL CHAR'ni o'qiyotganda oxiriga qo'shilgan probellarni avtomatik olib tashlaydi
  8. DATE ustunli jadvalga '2026-13-45' kiritib ko'ring β€” MySQL nima dedi?
  9. '09.06.2026' (kun-oy-yil tartibi) kiritib ko'ring β€” qabul qildimi? Xulosa: tartib faqat YYYY-MM-DD
  10. ENUM sinovi: holat ENUM('yangi','eski') ustuniga 'ortacha' kiritib ko'ring
  11. BOOLEAN ustun yarating, TRUE kiriting, SELECT qiling β€” nima ko'rinadi? (1)
  12. TINYINT ustunga 300 kiritib ko'ring β€” xato yoki ogohlantirishni o'qing
  13. TINYINT UNSIGNED ga -5 kiritib ko'ring
  14. Bankomat tizimi uchun kartalar jadvalini loyihalang: karta raqami, egasi, balans, amal qilish muddati β€” har turni asoslang
  15. Ob-havo jadvali: shahar, sana, harorat (manfiy ham bo'ladi!), namlik foizi β€” turlarni tanlang
  16. SELECT NOW(); natijasi qaysi turga mos: DATE, TIME yoki DATETIME?
  17. SELECT CURDATE(); va SELECT CURTIME(); β€” natijalarini solishtiring
  18. JSON ustunli jadval yarating: malumot JSON. INSERT ... VALUES ('{"rang": "qizil"}') kiriting
  19. Telefon raqamni INT'da saqlasa nima muammo? (boshidagi 0 va + yo'qoladi, 998... INT'ga sig'maydi) β€” VARCHAR'da saqlab tekshiring
  20. O'zingiz ishlatadigan biror ilovaning bitta jadvalini tasavvur qilib, 8 ustunga tur tanlang va yarating