07 — SELECT — ma'lumot o'qish¶

⬅️ Oldingi: 06 — INSERT — ma'lumot kiritish · 🏠 README · Keyingi: 08 — WHERE — filtrlash ➡️

Bu bobda: SQL'ning yuragi — SELECT bilan jadvaldan ma'lumot o'qishni o'rganamiz: kerakli ustunlarni tanlash, ustunlarga vaqtincha nom berish (AS alias), SELECT ichida hisob-kitob qilish va DISTINCT bilan takror qiymatlarni olib tashlash.

O'tgan bobda jadvallarga ma'lumot kiritdik. Endi eng muhim savol: uni qanday o'qib olamiz? Javob — SELECT. Bu SQL'dagi eng ko'p ishlatiladigan buyruq: real tizimlarda so'rovlarning aksariyati aynan o'qish (saytni ochsangiz — SELECT, qidirsangiz — SELECT, profilingizni ko'rsangiz — yana SELECT). Va xotirjam bo'ling: SELECT jadvaldagi ma'lumotni hech qachon o'zgartirmaydi — faqat o'qiydi.

SELECT oqimi: jadvaldan kerakli ustunlar tanlanib, natija to'plami hosil bo'ladi

Asosiy shakllar¶

USE kutubxona;

SELECT * FROM kitoblar;                  -- hamma ustun, hamma qator
SELECT nomi FROM kitoblar;               -- bitta ustun
SELECT nomi, yil FROM kitoblar;          -- bir nechta ustun
SELECT nomi AS kitob, yil AS chiqqan_yili FROM kitoblar;   -- alias (vaqtincha nom)

O'qilishi oddiy: SELECT — "tanla", FROM — "qayerdan". Ya'ni: "kitoblar jadvalidan nomi va yil ustunlarini tanla".

Yana ikkita foydali fakt:

SELECT qaytargan narsa natija to'plami (result set) deyiladi — bu vaqtinchalik "jadvalcha": ekranga chiqadi, lekin bazada saqlanmaydi.
Ustunlar siz yozgan tartibda chiqadi. SELECT yil, nomi FROM kitoblar; desangiz, natijada avval yil, keyin nom turadi — jadvaldagi tartib muhim emas.

SELECT * yoki aniq ustunlar?¶

* — "hamma ustun" degani. O'rganishda va jadvalga tez ko'z tashlashda juda qulay. Lekin real dasturlarda kerakli ustunlarni sanab yozish yaxshi odat:

	`SELECT *`	Aniq ustunlar
Nima keladi	hamma ustun, kerak-nokerak	faqat so'raganlaringiz
Tezlik	ortiqcha ma'lumot uzatiladi	yengilroq, tezroq
O'qish	keng va chalkash natija	ixcham, maqsadi aniq
Qachon ishlatamiz	o'rganish, tez tekshirish	real dastur kodi

SELECT * va aniq ustunlar taqqoslash, AS alias misoli

AS — ustunga vaqtincha nom (alias)¶

Alias — natija to'plamidagi ustun sarlavhasiga beriladigan vaqtincha nom. Jadvaldagi asl ustun nomi joyida qoladi — alias faqat shu bitta so'rovning natijasida amal qiladi.

SELECT nomi AS kitob_nomi, sahifa AS betlar_soni FROM kitoblar;

-- AS so'zisiz ham ishlaydi, lekin AS bilan o'qish osonroq:
SELECT nomi kitob_nomi FROM kitoblar;

-- Bo'shliqli nom kerak bo'lsa — teskari tirnoq (`) ichiga oling:
SELECT nomi AS `kitob nomi` FROM kitoblar;

💡 Alias ayniqsa hisob-kitobli ustunlarda asqotadi — aks holda ustun sarlavhasi narx * soni kabi "xunuk" ifoda bo'lib chiqadi.

Hisob-kitob SELECT ichida¶

SELECT ichida arifmetik amallar ishlatish mumkin: +, -, *, / va % (qoldiq).

SELECT nomi, narx, narx * soni AS jami_qiymat
FROM dokon.mahsulotlar;

SELECT nomi, sahifa, sahifa / 30 AS oqish_kunlari   -- kuniga 30 bet o'qisak
FROM kitoblar;

Bilib qo'ying:

📌 Hisob faqat natija to'plamida bajariladi — jadvaldagi narx ham, soni ham o'z joyida, o'zgarmagan holda qoladi.
💡 / doim kasr qaytaradi: 432 / 30 → 14.4000. Faqat butun qismi kerak bo'lsa, sahifa DIV 30 deb yozing.
⚠️ Agar hisobda qatnashayotgan ustunda NULL bo'lsa, natija ham NULL bo'ladi. Masalan, taksi.safarlarda baho * 2 — baho qo'yilmagan safarlar uchun NULL chiqadi.

FROM'siz SELECT — kalkulyator rejimi¶

MySQL'da jadvalsiz ham SELECT yozsa bo'ladi — kalkulyator kabi:

SELECT 2 + 3;             -- 5
SELECT 5 * 8 AS javob;    -- ustun nomi: javob
SELECT NOW();             -- hozirgi sana-vaqt

Bu rejim funksiyalarni tez sinab ko'rish uchun juda qulay — keyingi boblarda ko'p ishlatamiz.

DISTINCT — takrorlarsiz¶

DISTINCT natijadagi takror qiymatlarni olib tashlaydi — har qiymat faqat bir marta chiqadi:

SELECT DISTINCT janr FROM kitoblar;        -- har janr bir marta
SELECT DISTINCT shahar FROM dokon.mijozlar;

Bir nechta ustun bilan yozsangiz, DISTINCT ustunlar kombinatsiyasiga qaraydi:

SELECT DISTINCT boshlanish, tugash FROM taksi.safarlar;
-- boshlanish + tugash JUFTLIGI takrorlanmaydi:
-- 'Markaz → Chilonzor' yo'nalishida ikkita safar bor, natijada bir marta chiqadi

📌 DISTINCT uchun NULL ham oddiy qiymat — takror NULL'lar bitta bo'lib chiqadi.

7-bob masalalari¶

Har masala qaysi bazada ishlashi qavsda ko'rsatilgan.

(kutubxona) Barcha kitoblarni chiqaring
(kutubxona) Faqat kitob nomlarini chiqaring
(kutubxona) Kitob nomi va yilini chiqaring
(kutubxona) Ustunlarga o'zbekcha alias bering: nomi AS kitob_nomi, sahifa AS betlar_soni
(kutubxona) Barcha janrlarni takrorsiz chiqaring (DISTINCT)
(kutubxona) Mualliflarning davlatlarini takrorsiz chiqaring
(dokon) Mahsulot nomi va narxini chiqaring
(dokon) Har mahsulot uchun narx * soni ni ombor_qiymati aliasi bilan hisoblang
(dokon) Mijozlar yashaydigan shaharlarni takrorsiz chiqaring
(dokon) Narxni ming so'mda ko'rsating: narx / 1000 AS ming_somda
(klinika) Shifokorlar ismi va mutaxassisligini chiqaring
(klinika) Har shifokor uchun 10 ta qabuldan tushadigan summani hisoblang: qabul_narxi * 10
(klinika) Bemorlarning takrorsiz jinslarini chiqaring (natija nechta qator bo'ladi?)
(taksi) Safarlar: boshlanish, tugash, narx ustunlarini chiqaring
(taksi) Har safar uchun 1 km narxini hisoblang: narx / masofa_km AS km_narxi
(taksi) Haydovchilarga 20% komissiya: haydovchiga qoladigan ulushni hisoblang — narx * 0.8 AS haydovchi_ulushi
(taksi) Safar boshlanish nuqtalarini takrorsiz chiqaring
SELECT 5; SELECT 'matn'; SELECT 5, 'matn', NOW(); — FROM'siz SELECT ham ishlaydi, sinang
(dokon) SELECT * va kerakli 2 ustunli SELECT'ni bajarib, natija kengligini solishtiring — qaysi birini o'qish oson?
(hammasi) Har bazadan bittadan o'zingiz savol o'ylab, SELECT yozing