Tarkibga o'tish

5.3 Foydali dizayn andozalari

⬅️ Oldingi: 5.2 MVC β€” loyihani tartibga solish Β· 🏠 README Β· Keyingi: 5.4 Composer β€” tashqi kutubxonalar ➑️

Dizayn andozasi (design pattern) β€” tez-tez uchraydigan muammolar uchun tayyor, sinovdan o'tgan yechim usuli. Ularni yoddan o'rganish shart emas β€” aksincha, ko'pini siz allaqachon (bilmasdan) ishlatdingiz! Bu bo'limda eng oddiy va foydalilarini, tanish misollar bilan ko'rsatamiz.

1) Bog'liqlikni uzatish (Dependency Injection)

Buni 5.2'da allaqachon ishlatdingiz! TalabaModelga $pdoni konstruktor orqali berdik:

<?php
class TalabaModel {
    private $pdo;

    public function __construct($pdo) {   // bog'liqlikni tashqaridan olamiz
        $this->pdo = $pdo;
    }
}

$model = new TalabaModel($pdo);   // kerakli narsani uzatamiz

Bunga Dependency Injection ("bog'liqlikni uzatish") deyiladi: class o'ziga kerakli narsani (bu yerda β€” bazaga ulanish) ichida yaratmaydi, balki tashqaridan oladi.

Nega yaxshi? Agar TalabaModel ichida o'zi new PDO(...) qilsa, uni sinash yoki o'zgartirish qiyin bo'lardi. Tashqaridan berganimizda β€” moslashuvchan: turli ulanishlar berishimiz mumkin (masalan, sinov uchun boshqasini). Oddiy qoida: class'ga kerakli narsalarni konstruktor orqali bering.

2) Almashtiriladigan xulq (Strategy)

Buni ham ko'rgansiz β€” 2.6'dagi interfeyslar! Esingizdami, Tolov interfeysi bo'lib, NaqdTolov va KartaTolov uni har xil amalga oshirardi, va ularni bir-biriga almashtirsa bo'lardi:

<?php
interface Tolov {
    public function tasdiqla($summa);
}

class NaqdTolov implements Tolov { /* ... */ }
class KartaTolov implements Tolov { /* ... */ }

// To'lov turini istalgan vaqtda almashtirsa bo'ladi:
function buyurtmaTola(Tolov $tolov, $summa) {
    $tolov->tasdiqla($summa);
}

Bu β€” Strategy andozasi: bir vazifani bajarishning turli usullarini (strategiyalarini) interfeys orqali almashtiriladigan qilish. Yangi usul qo'shsangiz (masalan, OnlaynTolov) β€” mavjud kodni o'zgartirmaysiz, faqat yangi class yozasiz.

3) Yaratishni bir joyga jamlash (Factory)

Ba'zan obyekt yaratish mantig'i murakkab yoki bir necha joyda kerak bo'ladi. Uni bitta funksiya/class'ga jamlaymiz β€” bu Factory ("fabrika"):

<?php
class TolovFactory {
    public static function yarat($tur) {
        return match($tur) {
            'naqd'  => new NaqdTolov(),
            'karta' => new KartaTolov(),
            default => throw new Exception("Noma'lum to'lov turi"),
        };
    }
}

// Endi obyekt yaratish bir joyda, oddiy:
$tolov = TolovFactory::yarat('karta');

Foydasi: obyekt yaratish mantig'i bir joyda. Yangi tur qo'shsangiz β€” faqat bu yerni yangilaysiz, butun loyiha bo'ylab emas.

Muhim ogohlantirish: andozani majburlamang

Andozalar β€” foydali, lekin ularni kerak bo'lmagan joyda ishlatmang. Oddiy ishga murakkab andoza qo'shish β€” kodni soddalashtirmaydi, balki chalkashtiradi. Andozani faqat u haqiqiy muammoni (masalan, almashtirib bo'ladigan xulq kerakligini) hal qilganda qo'llang. Boshlovchi sifatida: avval oddiy yozing; muammo paydo bo'lganda, mos andozani qo'llang. Tajriba bilan qaysi andoza qachon kerakligini his qilasiz.

Mashqlar

Oson 1. Dependency Injection: bir class'ga bog'liqlikni (masalan, $pdo yoki boshqa obyekt) konstruktor orqali bering. 2. 2.6'dagi Tolov interfeysi misolini Strategy andozasi sifatida qayta ko'rib chiqing β€” nega bu "almashtiriladigan xulq"? 3. Oddiy Factory yozing: tur nomiga qarab mos obyekt qaytaruvchi yarat($tur) metodi.

O'rta 4. Bildirishnoma Factory'si: 'email', 'sms' turlariga qarab mos class obyektini qaytarsin. 5. Strategy bilan: turli "chegirma" usullarini (OddiyChegirma, VIPChegirma) interfeys orqali almashtiriladigan qiling. 6. Dependency Injection foydasini ko'rsating: ichida new qiladigan class va konstruktor orqali oladigan class'ni yonma-yon yozing, farqini izohlang.

Qiyin 7. To'lov tizimini uchala andoza bilan birlashtiring: TolovFactory (yaratish) + Tolov interfeysi (Strategy, almashtirish) + Dependency Injection (kerakli obyektlarni uzatish). Qaysi andoza qaysi muammoni hal qilishini izohlang.

Yechim β€” 6 (DI farqi) 

<?php
// ❌ Bog'liqlikni ichida yaratish β€” moslashuvchan emas:
class HisobotYomon {
    private $pdo;
    public function __construct() {
        // ulanish ma'lumoti shu yerga "qotirilgan" β€” o'zgartirish/sinash qiyin
        $this->pdo = new PDO("mysql:host=localhost;dbname=maktab", "root", "");
    }
}

// βœ… Bog'liqlikni tashqaridan olish (DI) β€” moslashuvchan:
class HisobotYaxshi {
    private $pdo;
    public function __construct($pdo) {   // ulanish tashqaridan keladi
        $this->pdo = $pdo;
    }
}

// Yaxshi versiyada turli ulanish bera olamiz (masalan, sinov uchun boshqasini):
$pdo = new PDO("mysql:host=localhost;dbname=maktab", "root", "");
$hisobot = new HisobotYaxshi($pdo);
Farq: yomon versiyada ulanish class ichiga "qotirilgan" β€” uni o'zgartirib yoki sinab bo'lmaydi. Yaxshi versiyada tashqaridan beramiz β€” moslashuvchan va sinash oson. Shuning uchun kerakli narsalarni konstruktor orqali uzating.

Yechim β€” 7 (uchala andozani birlashtirish) 
<?php
// 1) Tolov β€” interfeys (Strategy: almashtiriladigan xulq)
interface Tolov {
    public function tasdiqla($summa);
}

class NaqdTolov implements Tolov {
    public function tasdiqla($summa) { return "Naqd: $summa so'm qabul qilindi"; }
}
class KartaTolov implements Tolov {
    public function tasdiqla($summa) { return "Karta: $summa so'm yechildi"; }
}

// 2) TolovFactory β€” yaratishni bir joyga jamlaydi (Factory)
class TolovFactory {
    public static function yarat($tur): Tolov {
        return match($tur) {
            'naqd'  => new NaqdTolov(),
            'karta' => new KartaTolov(),
            default => throw new Exception("Noma'lum to'lov turi"),
        };
    }
}

// 3) Buyurtma β€” to'lovni TASHQARIDAN oladi (Dependency Injection)
class Buyurtma {
    private $tolov;
    public function __construct(Tolov $tolov) {   // har qanday Tolov bo'lishi mumkin
        $this->tolov = $tolov;
    }
    public function tola($summa) {
        return $this->tolov->tasdiqla($summa);
    }
}

// Ishlatish:
$tolov = TolovFactory::yarat('karta');   // Factory yaratadi
$buyurtma = new Buyurtma($tolov);        // DI orqali beramiz
echo $buyurtma->tola(50000);             // Karta: 50000 so'm yechildi

Har bir andoza o'z muammosini hal qiladi: - Interfeys (Strategy): Buyurtma to'lov turini bilmaydi β€” har qanday Tolovni qabul qiladi. Yangi tur (OnlaynTolov) qo'shsangiz, Buyurtmani o'zgartirmaysiz. - Factory: obyekt yaratish mantig'i bir joyda (TolovFactory). Yangi tur qo'shsangiz β€” faqat shu yerni yangilaysiz. - Dependency Injection: Buyurtma to'lovni o'zi yaratmaydi, tashqaridan oladi β€” moslashuvchan va sinash oson.

Uchovi birga β€” kengaytiriladigan, toza tizim. Lekin esda tuting (5.3 boshidagi ogohlantirish): andozalarni faqat haqiqiy muammoni hal qilganda qo'llang.