1.10 Anonim funksiyalar va massiv vositalari (map / filter / reduce)

⬅️ Oldingi: 1.9 Funksiyalar · 🏠 README · Keyingi: 1.11 Muntazam ifodalar (regex) ➡️

---

Bu — 1-QISMning eng "kuchaytiruvchi" bo'limi. Avvaliga biroz yangi tuyuladi, lekin o'zlashtirsangiz, massivlar bilan ishlash ancha qisqa va chiroyli bo'ladi. Shoshilmang, har misolni yozib ko'ring.

Anonim (nomsiz) funksiya

Hozirgacha funksiyaga nom berardik (function salom() {...}). Lekin PHP'da nomsiz funksiya ham yaratish va uni o'zgaruvchiga saqlash mumkin:

<?php
$salom = function(string $ism): string {
    return "Salom, $ism";
};

echo $salom("Ali");   // Salom, Ali

Funksiya endi $salom o'zgaruvchisida "yashaydi"; uni $salom(...) orqali chaqiramiz. Bu g'alati ko'rinishi mumkin, lekin foydasi pastda ochiladi: funksiyani boshqa funksiyaga uzatish mumkin bo'ladi.

Arrow function (fn) — qisqa shakl

Funksiya bitta ifodadan iborat bo'lsa, uni fn bilan ancha qisqa yozish mumkin:

<?php
// Bu ikkisi bir xil:
$kvadrat = function(int $n): int { return $n * $n; };
$kvadrat = fn(int $n): int => $n * $n;     // qisqa: { return ... } o'rniga => ifoda

echo $kvadrat(5);   // 25

fn(parametrlar) => ifoda — { } va return yo'q, bitta ifoda natijasi avtomatik qaytadi. Pastdagi array_map/filter bilan ayniqsa qulay.

Closure — tashqi o'zgaruvchini "ushlab qolish" (use)

Oddiy funksiya tashqaridagi o'zgaruvchini ko'rmaydi (1.9). Anonim funksiya esa use orqali tashqi o'zgaruvchini "ichiga olib kirishi" mumkin:

<?php
$soliq = 12;

$narxHisobla = function(float $narx) use ($soliq): float {
    return $narx + ($narx * $soliq / 100);   // tashqi $soliq ishlatilyapti
};

echo $narxHisobla(1000);   // 1120

use ($soliq) — "tashqaridagi $soliqni shu funksiya ichida ham ishlat". Bunday "atrofidagi o'zgaruvchini eslab qolgan" funksiya closure deyiladi. (Arrow fn esa tashqi o'zgaruvchilarni usesiz, avtomatik ko'radi.)

array_map — har bir elementni o'zgartirish

Mana endi asosiy foyda. array_map massivning har bir elementiga funksiya qo'llab, yangi massiv qaytaradi:

<?php
$sonlar = [1, 2, 3, 4];

$kvadratlar = array_map(fn($n) => $n * $n, $sonlar);
// [1, 4, 9, 16]

foreach bilan yozsangiz 4 qator kerak edi; array_map bilan — bitta qator. "Har bir elementni shu funksiyadan o'tkaz" degani.

array_filter — shart bo'yicha tanlash

array_filter faqat shartni qondiradigan elementlarni qoldiradi:

<?php
$sonlar = [1, 2, 3, 4, 5, 6];

$juftlar = array_filter($sonlar, fn($n) => $n % 2 === 0);
// [2, 4, 6]

Funksiya true qaytarsa — element qoladi, false qaytarsa — tashlanadi.

array_reduce — massivni bitta qiymatga yig'ish

array_reduce butun massivni bitta natijaga "yig'adi" (yig'indi, ko'paytma, eng katta...):

<?php
$sonlar = [1, 2, 3, 4];

$yigindi = array_reduce($sonlar, fn($acc, $n) => $acc + $n, 0);
// 10

• $acc — "to'planayotgan natija" (accumulator), 0 — uning boshlang'ich qiymati.
• Har qadamda: $acc = $acc + $n. Oxirida $acc — yakuniy yig'indi.

map / filter / reduce — uchta asosiy fikr: map — o'zgartir (har birini), filter — tanla (shartga mos), reduce — yig' (bitta qiymatga). Bularning hammasini foreach bilan yozsa bo'ladi, lekin bu uchtasi — qisqaroq, niyatni aniqroq ko'rsatadi va kamroq xato. Ular zamonaviy kodda (va boshqa tillarda — JS, Python) hamma joyda uchraydi.

Quyidagi sxema uchalasi massivni qanday o'zgartirishini yonma-yon ko'rsatadi.

usort — o'z qoidang bilan saralash

1.8'dagi sort oddiy saralardi. Lekin "narx bo'yicha", "ism uzunligi bo'yicha" kabi o'z qoidangiz bilan saralash uchun usort ishlatiladi — unga "ikkitasini qanday solishtirish" funksiyasini berasiz:

<?php
$mahsulotlar = [
    ["nom" => "A", "narx" => 300],
    ["nom" => "B", "narx" => 100],
    ["nom" => "C", "narx" => 200],
];

// Narx bo'yicha o'sish tartibida:
usort($mahsulotlar, fn($a, $b) => $a["narx"] <=> $b["narx"]);
// endi tartib: B(100), C(200), A(300)

<=> — "kosmik kema" (spaceship) operatori: $a <=> $b chapi kichik bo'lsa -1, teng bo'lsa 0, katta bo'lsa 1 qaytaradi — aynan usort kutadigan narsa. Kamayish tartibi uchun $b["narx"] <=> $a["narx"] (joyini almashtiring).

Mashqlar

Oson 1. Anonim funksiyani o'zgaruvchiga saqlang ($kvadrat) va uni chaqiring. 2. Shu funksiyani fn (arrow) ko'rinishida qayta yozing. 3. array_map bilan [1,2,3,4,5] har bir elementini 10 ga ko'paytiring. 4. array_filter bilan [5, 12, 8, 20, 3] dan 10 dan kattalarini tanlang.

O'rta 5. Closure: tashqi $boshlangich o'zgaruvchisini use bilan olgan funksiya yozing. 6. array_map bilan ismlar massivining har birini strtoupper bilan katta harfga aylantiring. 7. array_reduce bilan [10, 20, 30, 40] yig'indisini hisoblang. 8. array_filter + count bilan massivda nechta juft son borligini toping.

Qiyin 9. usort bilan talabalar massivini (["ism"=>..., "ball"=>...]) ball bo'yicha kamayish tartibida saralang. 10. Bitta zanjirda: sonlar massividan avval juftlarini array_filter bilan oling, keyin array_map bilan kvadratga aylantiring, oxirida array_reduce (yoki array_sum) bilan yig'indisini toping. 11. array_map ni ikkita massiv bilan ishlating: narxlar va sonlar massivlaridan har bir mahsulotning jami narxini (narx * soni) hisoblang.

Yechim — 9 (usort bilan ball bo'yicha saralash)

<?php
$talabalar = [
    ["ism" => "Ali",  "ball" => 85],
    ["ism" => "Vali", "ball" => 72],
    ["ism" => "Guli", "ball" => 95],
];

// Kamayish: kattadan kichikka — $b ni $a dan oldin qo'yamiz
usort($talabalar, fn($a, $b) => $b["ball"] <=> $a["ball"]);

foreach ($talabalar as $t) {
    echo $t["ism"] . " - " . $t["ball"] . "<br>";
}
// Guli - 95
// Ali - 85
// Vali - 72

<=> solishtiradi; $b <=> $a (teskari tartibda) kamayishni beradi. O'sish kerak bo'lsa $a <=> $b.

Yechim — 10 (filter → map → reduce zanjiri)

<?php
$sonlar = [1, 2, 3, 4, 5, 6];

$juftlar   = array_filter($sonlar, fn($n) => $n % 2 === 0);   // [2, 4, 6]
$kvadratlar = array_map(fn($n) => $n * $n, $juftlar);          // [4, 16, 36]
$yigindi   = array_sum($kvadratlar);                          // 56

echo $yigindi;   // 56

Bu — "ma'lumot quvuri" (pipeline): tanla → o'zgartir → yig'. Har bosqich oldingisining natijasi ustida ishlaydi. Bunday zanjir real kodda juda ko'p uchraydi.

Yechim — 11 (ikki massivli array_map)

<?php
$narxlar = [1000, 2000, 500];
$sonlar  = [2, 1, 4];

// array_map bir nechta massivni parallel oladi:
$jami = array_map(fn($narx, $soni) => $narx * $soni, $narxlar, $sonlar);
// [2000, 2000, 2000]

echo array_sum($jami);   // 6000

array_map ikkita massivni "parallel" yuradi: birinchi narx × birinchi soni, ikkinchi × ikkinchi... Funksiya ikki parametr ($narx, $soni) oladi.

---

1-QISM yakunlandi. Tabriklaymiz! Endi siz: o'zgaruvchilar, ma'lumot turlari, amallar, matn, shartlar (if, switch, match, ternary, ??), sikllar, massivlar (va map/filter/reduce) hamda funksiyalar (tip e'lonlari bilan) bilan ishlay olasiz. Bu — har qanday dasturning poydevori. Bularni mustahkam o'zlashtirsangiz, oddiy lekin haqiqiy dasturlar (kalkulyator, baholar hisoblagichi, ro'yxat boshqaruvi) yoza olasiz.

Keyingi qism — OOP (Obyektga yo'naltirilgan dasturlash): kodni yanada chiroyli va katta loyihalarga mos tarzda tashkil qilish usuli. Undan keyin — ma'lumotlar bazasi (ma'lumotni doimiy saqlash) va boshqa ilg'or mavzular, har biri shu — soddadan murakkabga, batafsil tushuntirish bilan.