8 — Eloquent ORM — asoslar

⬅️ Oldingi: 07 — Database va migratsiyalar · 🏠 README · Keyingi: 09 — Eloquent munosabatlari ➡️

Bu bobda: 7-bobda jadval tuzdik, endi unga ma'lumot yozish va o'qishni qo'lda SQL yozmasdan, sof PHP obyektlari orqali o'rganamiz. Eloquent ORM nima ekanini, model bilan jadval qanday bog'lanishini, CRUD'ning to'rt amalini (create, find/all/where, update/save, delete) ko'ramiz. Mass assignment xavfini va $fillable himoyasini, firstOrCreate/updateOrCreate qulayliklarini, avtomatik timestamps, $casts orqali turlarni avtomatik o'girishni, Tinker'da jonli sinashni va softDeletes bilan "o'chirgandek qilib" saqlashni o'rganamiz.

---

Muammo

7-bobda posts jadvalini migration bilan yaratdik. Endi unga blog postini yozish kerak. Sof PHP'da (PDO bilan) bu shunday ko'rinardi:

$pdo = new PDO('mysql:host=localhost;dbname=blog', 'root', '');
$stmt = $pdo->prepare(
    'INSERT INTO posts (title, body, created_at, updated_at) VALUES (?, ?, NOW(), NOW())'
);
$stmt->execute(['Birinchi post', 'Salom, dunyo!']);
$id = $pdo->lastInsertId();

Bitta qator qo'shish uchun: ulanish, SQL matnini qo'lda yozish, har bir ustunni ? bilan moslash, sanalarni qo'lda qo'yish... Endi postni o'qish, yangilash, o'chirish kerak bo'lsa — yana uchta uzun SQL. Jadvalga bitta ustun qo'shsangiz, hamma INSERT va UPDATE'ni qo'lda tuzatasiz. Ustun nomida xato qilsangiz, kod ishga tushgandagina bilasiz.

Laravel buni butunlay boshqacha qiladi. Sen SQL emas, PHP obyektlari bilan ishlaysan:

$post = Post::create([
    'title' => 'Birinchi post',
    'body'  => 'Salom, dunyo!',
]);

echo $post->id;   // yangi qatorning id'si tayyor

Bitta qator. SQL yo'q, sana yo'q, ? yo'q. Mana shu sehrning nomi — Eloquent ORM.

Eloquent ORM nima?

ORM — Object-Relational Mapping, ya'ni "obyekt ↔ jadval xaritalash". Maqsadi: baza jadvalini PHP klassiga, jadval qatorini esa shu klass obyektiga aylantirish. Sen INSERT/SELECT o'rniga ->save(), ->find() kabi metodlar chaqirasan; ORM ularni perda ortida SQL'ga tarjima qiladi.

Eloquent — Laravel'ning ORM'i. Uning markazida model turadi: bitta jadval ustidan ishlaydigan PHP klass. Post modeli posts jadvalini, model obyekti esa shu jadvaldagi bitta qatorni ifodalaydi.

📌 ORM faqat Laravel'da emas — har tilning o'zining ORM'i bor (Python'da Django ORM, Node'da Prisma). Tushuncha bitta: SQL'ni obyekt ortiga yashirish. Eloquent — eng yoqimli ORM'lardan biri deyiladi, chunki kodi qisqa va o'qish oson.

💡 Eloquent SQL'ni butunlay yashirmaydi — kerak bo'lganda baribir murakkab so'rovlarni yozasan (10-bobda Query Builder'ni ko'ramiz). Eloquent kunlik 90% ishni — oddiy CRUD'ni — chiroyli qiladi.

Birinchi model yasash

Model — app/Models papkasidagi oddiy PHP klass. Uni qo'lda yozish shart emas, artisan yasab beradi:

php artisan make:model Post

Bu app/Models/Post.php faylini yaratadi:

<?php

namespace App\Models;

use Illuminate\Database\Eloquent\Model;

class Post extends Model
{
    //
}

E'tibor ber: klass deyarli bo'sh, lekin allaqachon hamma ishni qiladi. Sababi — u Model'dan voris (extends Model) bo'lib, create, find, where kabi yuzlab metodni tayyor oladi. Sen PHP'dagi vorislikni bilasan — bu xuddi shu.

Eng qulay yo'l — model + migration birga. -m (yoki --migration) bayrog'i modelni va unga mos migration faylini bir vaqtda yaratadi:

php artisan make:model Post -m

💡 Yana foydali bayroqlar (birga ishlatsa bo'ladi): -c controller, -f factory, -s seeder, -r resource controller. Hammasini bittada: php artisan make:model Post -mcsf. Eng qisqasi --all (yoki -a) — model, migration, factory, seeder va controllerni birvarakayiga yasaydi.

📌 Modelni birlik (singular) va bosh harf bilan nomla: Post, User, Category. Ko'plik (Posts) emas. Sababini hozir ko'ramiz.

Konvensiya: model ↔ jadval nomi

Eloquent'ning "sehri" aslida konvensiya (kelishilgan qoida) — Laravel taxmin qiladi, sen takrorlamaysan:

Model (klass)	Eloquent kutadigan jadval
Post	posts
User	users
Category	categories
BlogComment	blog_comments

Qoida: modelning ingliz ko'pligi, snake_case ko'rinishi — jadval nomi bo'ladi. Post → posts, Category → categories (ingliz ko'pligini ham to'g'ri taxmin qiladi).

Yana ikki muhim konvensiya: - Primary key — id deb taxmin qilinadi. - Timestamps — created_at va updated_at ustunlari bor deb taxmin qilinadi (migration'da $table->timestamps() shularni yaratadi).

Agar jadvaling nomi konvensiyaga to'g'ri kelmasa (mas. eski bazada tbl_posts), modelda aniq ayt:

class Post extends Model
{
    protected $table = 'tbl_posts';     // jadval nomi
    protected $primaryKey = 'post_id';  // boshqa primary key
    public $timestamps = false;         // created_at/updated_at yo'q
}

💡 Yangi loyihada konvensiyaga ergashing — shunda bu uchta qatorni hech qachon yozmaysiz. Konvensiya — Laravel falsafasining asosi: "qoidaga yur, kod kamayadi".

CRUD — to'rt asosiy amal

Baza bilan ishlash aslida to'rt amaldan iborat: Create (yaratish), Read (o'qish), Update (yangilash), Delete (o'chirish). Eloquent har biriga sodda metod beradi.

Quyidagi misollar uchun modelimizga $fillable qo'shib qo'yamiz (nega kerakligini "Mass assignment" bo'limida tushuntiramiz):

class Post extends Model
{
    protected $fillable = ['title', 'body'];
}

Create — yaratish

Ikki yo'l bor. Birinchisi — create(): massiv beriladi, qator yoziladi, yangi obyekt qaytadi:

use App\Models\Post;

$post = Post::create([
    'title' => 'Birinchi post',
    'body'  => 'Salom, Laravel!',
]);

echo $post->id;          // mas. 1 — baza bergan yangi id
echo $post->created_at;  // avtomatik to'ldirilgan sana

Ikkinchisi — yangi obyekt yasab, xususiyatlarni qo'yib, save() chaqirish:

$post = new Post();
$post->title = 'Ikkinchi post';
$post->body  = 'Yana bir matn';
$post->save();           // shu yerda INSERT yuboriladi

📌 Farq: create() bitta qadamda hamma ishni qiladi va $fillable filtridan o'tadi (xavfsizroq). new + save() esa qadamma-qadam — qiymatlarni alohida-alohida qo'yganingda qulay. save() — INSERT ham, UPDATE ham qiladi: yangi obyekt bo'lsa INSERT, mavjud (id'si bor) bo'lsa UPDATE.

Read — o'qish

find() — id bo'yicha bitta qator. Topilmasa null:

$post = Post::find(1);

if ($post) {
    echo $post->title;
}

findOrFail() — xuddi shu, lekin topilmasa null emas, xato (ModelNotFoundException) tashlaydi. Laravel buni avtomatik 404 sahifaga aylantiradi — controllerda juda qulay:

$post = Post::findOrFail(1);   // yo'q bo'lsa -> 404 sahifa
echo $post->title;

💡 Qoida: foydalanuvchi URL'idan kelgan id uchun findOrFail ishlat — "bunday post yo'q" holatini o'zing tekshirishing shart bo'lmaydi, Laravel 404 ni o'zi chiqaradi.

all() — hamma qator (to'plam qaytadi):

$posts = Post::all();

foreach ($posts as $post) {
    echo $post->title . "\n";
}

where() — shart bilan filtrlash. Oxirida get() (ko'p qator) yoki first() (birinchisi):

// Barcha e'lon qilingan postlar (ro'yxat):
$published = Post::where('is_published', true)->get();

// Birinchi mos kelgani (bitta obyekt yoki null):
$one = Post::where('title', 'Birinchi post')->first();

// Zanjir: shart + tartib + cheklov
$latest = Post::where('is_published', true)
    ->orderBy('created_at', 'desc')
    ->limit(5)
    ->get();

// Nechta bor?
$count = Post::where('is_published', true)->count();

📌 all() va get() Collection (to'plam) qaytaradi — bu oddiy massivdan kuchliroq obyekt: ustidan foreach qilsa bo'ladi, lekin map, filter, pluck, sum kabi qulay metodlar ham bor. find() va first() esa bitta model obyekti (yoki null) qaytaradi — buni adashtirib qo'ymang: Collection ustidan ->title o'qib bo'lmaydi.

❌ Post::where('is_published', true) — get()siz natija bermaydi (bu hali "so'rov tayyorlanmoqda" holati). ✅ Post::where('is_published', true)->get() — mana endi baza so'roviga aylandi.

Update — yangilash

Avval qatorni topib olasan, keyin yangilaysan. Ikki yo'l:

// 1-yo'l: update() bilan bir qatorda
$post = Post::findOrFail(1);
$post->update(['title' => 'Yangilangan sarlavha']);

// 2-yo'l: xususiyatni o'zgartirib, save()
$post = Post::findOrFail(1);
$post->title = 'Boshqacha sarlavha';
$post->save();

Ikkalasi ham UPDATE posts SET ... WHERE id = 1 yuboradi va updated_at ni avtomatik yangilaydi.

💡 Bir nechta qatorni bittada yangilash (topib o'tirmasdan):

// Hamma qoralamani e'lon qilingan qilamiz:
Post::where('is_published', false)->update(['is_published' => true]);

Delete — o'chirish

// Obyektni topib o'chirish:
$post = Post::findOrFail(1);
$post->delete();

// To'g'ridan-to'g'ri id bo'yicha:
Post::destroy(1);
Post::destroy([1, 2, 3]);   // bir nechtasini birdan

// Shart bo'yicha:
Post::where('is_published', false)->delete();

📌 delete() — obyekt ustida, destroy() — model ustida (statik). destroy qulay, lekin qator avval o'qilmaydi — shuning uchun model "o'chirilmoqda" hodisalari (events, 21-bobda) ishlamasligi mumkin. Oddiy holatda ikkalasi ham yaxshi.

Mass assignment va $fillable — XAVFSIZLIK

Endi $fillablening nega kerakligini tushunamiz — bu bobning eng muhim qismi.

Mass assignment ("ommaviy belgilash") — bitta massiv bilan ko'p ustunni birdan to'ldirish, ya'ni aynan create([...]) va update([...]) qiladigan ish. Qulay, lekin xavfli bo'lishi mumkin.

Tasavvur qil: ro'yxatdan o'tish formasi bor. Controllerda shunday yozding:

// ❌ XAVFLI: formadan kelgan HAMMA narsa bazaga ketadi
User::create($request->all());

Foydalanuvchi formada name va email to'ldiradi. Lekin buzg'unchi brauzer vositalaridan foydalanib, so'rovga yana bitta maydon qo'shib yuboradi: is_admin=1. $request->all() uni ham oladi, create esa bazaga yozadi — va buzg'unchi o'zini admin qilib oldi. Bu mass assignment vulnerability — mashhur xavflardan biri.

Laravel buni oldindan bloklaydi. Sen modelda qaysi ustunlarni ommaviy to'ldirish mumkinligini aniq aytishing kerak — bu oq ro'yxat ($fillable):

class Post extends Model
{
    protected $fillable = ['title', 'body', 'is_published'];
}

Endi is_admin kabi ro'yxatda yo'q ustun create/update orqali hech qachon yozilmaydi — Eloquent uni jimgina tashlab yuboradi.

📌 Agar $fillable (yoki $guarded) belgilanmagan bo'lsa, Laravel create/updateni butunlay to'sib qo'yadi va MassAssignmentException xatosini beradi. Ya'ni "esimdan chiqdi" deb xavfsiz ustun ochiq qolmaydi — bu ataylab shunday qilingan.

💡 $fillablega qarama-qarshi $guarded ham bor — u qora ro'yxat: "shulardan boshqa hammasini to'ldirsa bo'ladi".

protected $guarded = ['id', 'is_admin'];   // shulardan tashqari hammasi mumkin

Amalda $fillable afzal — "nimaga ruxsat berilganini" sanab chiqish "nimani taqiqlashni" sanashdan xavfsizroq: yangi ustun qo'shsang, u avtomatik himoyalangan bo'ladi (ro'yxatga qo'shmaguningcha to'ldirilmaydi). $guardedda esa yangi ustun avtomatik ochiq qolib ketadi.

✅ $fillable = ['title', 'body'] — foydalanuvchi to'ldira oladigan ustunlargina. ❌ $guarded = [] — "hammasi mumkin", himoya o'chiq. Faqat o'zing nazorat qiladigan ma'lumotda ishlat, formada hech qachon.

📌 id, created_at, updated_atni $fillablega qo'shma — ularni Eloquent o'zi boshqaradi.

firstOrCreate va updateOrCreate

Ko'pincha "bor bo'lsa ol, yo'q bo'lsa yarat" mantiqi kerak bo'ladi. Qo'lda yozsa uch qatorli if, Eloquent'da bir qator:

firstOrCreate — birinchi argument bo'yicha qidiradi; topsa o'shani qaytaradi, topmasa ikkala massivni birlashtirib yangi yaratadi:

$post = Post::firstOrCreate(
    ['title' => 'Yagona sarlavha'],   // shu bo'yicha qidiradi
    ['body'  => 'Standart matn']      // yangi yaratilsa, qo'shimcha qiymatlar
);

Agar title = 'Yagona sarlavha' bo'lgan post bor bo'lsa — o'sha qaytadi, body o'zgarmaydi. Yo'q bo'lsa — yangisi yaratiladi.

📌 firstOrNew ham bor — u xuddi shunday, lekin bazaga yozmaydi: obyektni xotirada tayyorlaydi, save()ni o'zing chaqirasan. "Avval obyektni olib, ustida ishlab, keyin saqlash" kerak bo'lganda asqotadi.

updateOrCreate — topsa yangilaydi, topmasa yaratadi. Hisoblagich, sozlama, "kunlik statistika" kabi joylarda zo'r:

$stat = Post::updateOrCreate(
    ['title' => 'Kunlik hisobot'],     // shu bo'yicha qidiradi
    ['body'  => 'Bugungi yangilangan matn']  // topilsa shu bilan yangilanadi
);

💡 Bu ikkisi takror qator muammosini hal qiladi: bir xil titleli post ikki marta yaratilib qolmaydi. Lekin haqiqiy kafolat uchun bazada unique indeks ham bo'lsin (7-bob) — kod tekshiruvi bilan baza tekshiruvi birga ishlasin.

Timestamps — avtomatik sanalar

Migration'da $table->timestamps() yozgan bo'lsangiz, jadvalda created_at va updated_at ustunlari bor. Eloquent ularni o'zi boshqaradi:

• Qator yaratilganda — ikkalasiga ham hozirgi vaqt yoziladi.
• Qator har yangilanganda — updated_at yangi vaqt bilan o'zgaradi (created_at tegilmaydi).

$post = Post::create(['title' => 'Test', 'body' => '...']);
echo $post->created_at;   // mas. 2026-06-11 14:30:00
echo $post->updated_at;   // xuddi shu vaqt

sleep(60);
$post->update(['title' => 'Yangi']);
echo $post->updated_at;   // endi bir daqiqa keyingi vaqt

📌 created_at va updated_at oddiy matn emas — Eloquent ularni avtomatik Carbon obyektiga aylantiradi (Carbon — sana bilan ishlashning qulay kutubxonasi). Shuning uchun shunday yozsa bo'ladi:

echo $post->created_at->diffForHumans();   // "3 daqiqa oldin"
echo $post->created_at->format('d.m.Y');   // "11.06.2026"

💡 Agar jadvalingizda bu ustunlar bo'lmasa, modelda public $timestamps = false; deb ayting — aks holda Eloquent yo'q ustunni yangilamoqchi bo'lib xato beradi.

$casts — turlarni avtomatik o'girish

Bazadan o'qilgan ma'lumot ko'pincha matn (string) ko'rinishida keladi: is_published ustunidagi 1 aslida "1" matni bo'lib qaytadi, JSON ustuni esa matn. Buni har safar qo'lda (bool) yoki json_decode qilish zerikarli. casts() metodi Eloquent'ga "bu ustunni shu turga aylantirib ber" deyishga imkon beradi:

class Post extends Model
{
    protected $fillable = ['title', 'body', 'is_published', 'published_at', 'meta'];

    protected function casts(): array
    {
        return [
            'is_published' => 'boolean',   // 0/1 -> false/true
            'published_at' => 'datetime',  // matn -> Carbon obyekti
            'meta'         => 'array',     // JSON matn -> PHP massiv
        ];
    }
}

Endi:

$post = Post::find(1);

var_dump($post->is_published);   // bool(true) — string emas, haqiqiy boolean
echo $post->published_at->format('d.m.Y');  // Carbon metodi ishlaydi

// 'array' cast: massiv bilan ishlaysan, baza JSON saqlaydi
$post->meta = ['rang' => 'qizil', 'tartib' => 3];
$post->save();   // bazaga {"rang":"qizil","tartib":3} yoziladi

echo $post->meta['rang'];   // "qizil" — o'qiganda yana massiv bo'ladi

📌 Laravel 11+ da casts() — metod (protected function casts(): array). Eski kitoblarda protected $casts = [...] xususiyat sifatida ko'rasiz; u hali ishlaydi, lekin yangi loyihada metod usuli tavsiya etiladi.

💡 Ko'p ishlatiladigan castlar: 'integer', 'float', 'boolean', 'string', 'array', 'object', 'datetime', 'date', 'decimal:2' (ikki kasrli son). Hatto parolni avtomatik xeshlaydigan 'hashed' ham bor (13-bobda).

Tinker bilan jonli sinash

Har bir Eloquent buyrug'ini sinash uchun controller, route va brauzer kerakmi? Yo'q. Tinker — Laravel'ning interaktiv konsoli (REPL): terminalda model bilan jonli o'ynaysan, natijani darrov ko'rasan.

php artisan tinker

Ochilgach, xuddi PHP yozgandek buyruq berasan (> — Tinker chaqiruvi):

> Post::count()
= 3

> Post::create(['title' => 'Tinker test', 'body' => 'Salom'])
= App\Models\Post {#... id: 4, title: "Tinker test", ...}

> $p = Post::find(4)
> $p->title
= "Tinker test"

> $p->update(['title' => 'Yangilandi'])
= true

> Post::pluck('title')
= Illuminate\Support\Collection { all: ["Birinchi post", "Tinker test", ...] }

> Post::find(4)->delete()
= true

Chiqish uchun: exit yoki Ctrl+D.

💡 Tinker — yangi metodni o'rganishning eng tez yo'li: kodni faylga yozib, route ochib, brauzerni yangilash o'rniga shu yerda bir satrda sinab ko'rasan. Bob davomidagi hamma CRUD misolini avval Tinker'da chopib ko'r — shunda "ishlaydimi?" degan savol qolmaydi.

📌 Tinker App\Models\Postni qisqa Post deb ham tushunadi (Laravel modellarni avtomatik import qiladi). Boshqa klasslar uchun to'liq nom kerak bo'lishi mumkin.

Soft deletes — "o'chirgandek qilib" saqlash

Ba'zan qatorni butunlay o'chirish xavfli: foydalanuvchi hisobini "o'chirdi", lekin keyin tiklash kerak bo'lsa-chi? Yoki tasodifan o'chirilgan postni qaytarish kerak bo'lsa? Soft delete ("yumshoq o'chirish") qatorni bazadan olib tashlamaydi — shunchaki deleted_at ustuniga vaqt yozadi va shu qatorni odatdagi so'rovlardan yashiradi.

Ikki narsa kerak. Birinchisi — migration'da softDeletes():

Schema::create('posts', function (Blueprint $table) {
    $table->id();
    $table->string('title');
    $table->text('body');
    $table->timestamps();
    $table->softDeletes();   // deleted_at ustunini qo'shadi
});

Ikkinchisi — modelda SoftDeletes trait'i:

<?php

namespace App\Models;

use Illuminate\Database\Eloquent\Model;
use Illuminate\Database\Eloquent\SoftDeletes;

class Post extends Model
{
    use SoftDeletes;

    protected $fillable = ['title', 'body'];
}

Endi delete() qatorni o'chirmaydi, faqat deleted_atni to'ldiradi:

$post = Post::find(1);
$post->delete();          // qator bazada qoladi, lekin "o'chirilgan" deb belgilanadi

Post::all();              // bu post endi ko'rinmaydi (avtomatik yashirildi)
Post::find(1);            // null — go'yo yo'q

"O'chirilgan"larni ko'rish, tiklash yoki butunlay yo'qotish uchun maxsus metodlar bor:

Post::withTrashed()->get();        // o'chirilganlar BILAN birga hammasi
Post::onlyTrashed()->get();        // FAQAT o'chirilganlar

$post = Post::withTrashed()->find(1);
$post->restore();                  // tiklash: deleted_at -> null

$post->forceDelete();              // endi haqiqatan, butunlay o'chirish

📌 $post->trashed() — true/false qaytaradi: bu obyekt soft-delete qilinganmi yo'qmi. UI'da "tiklash" tugmasini ko'rsatish uchun qulay.

💡 Soft delete bepul kelmaydi: har bir so'rovga WHERE deleted_at IS NULL qo'shiladi va bazada o'chirilgan qatorlar to'planib boradi. Hamma jadvalga emas, faqat tiklash kerak bo'lishi mumkin bo'lgan muhim ma'lumotga (foydalanuvchi, buyurtma, post) qo'ying.

Yakuniy ko'rinish: to'liq model

Bobni jamlasak, real loyihadagi Post modeli taxminan shunday bo'ladi:

<?php

namespace App\Models;

use Illuminate\Database\Eloquent\Model;
use Illuminate\Database\Eloquent\SoftDeletes;

class Post extends Model
{
    use SoftDeletes;

    // Ommaviy to'ldirilishi mumkin bo'lgan ustunlar (oq ro'yxat)
    protected $fillable = ['title', 'body', 'is_published', 'published_at', 'meta'];

    // Avtomatik tur o'girish
    protected function casts(): array
    {
        return [
            'is_published' => 'boolean',
            'published_at' => 'datetime',
            'meta'         => 'array',
        ];
    }
}

Bu klassda bironta INSERT, SELECT, UPDATE, DELETE yo'q — lekin u to'liq CRUD, mass assignment himoyasi, avtomatik sanalar, tur o'girish va soft delete'ni biladi. Eloquent'ning kuchi shunda: kam yoz, ko'p ol.

📌 Keyingi bobda (09) modellar bir-biri bilan qanday bog'lanishini — hasMany, belongsTo munosabatlarini ko'ramiz: bitta post bir nechta izohga ega bo'lishi, har izoh bitta postga tegishli bo'lishi kabi. Hozircha bitta modelni mukammal egallab oling.

8-bob mashqlari

Quyidagi mashqlarni Tinker'da (php artisan tinker) yoki kichik test route'da bajaring. Yechim berilmagan — har birini o'zingiz yozib, natijani ko'ring. 1-mashqdan boshlab modelni 7-bobdagi posts jadvali (yoki o'zingiz tuzgan biror jadval) ustida sinang.

1. php artisan make:model Book -m bilan Book modeli va migration'ini birga yarating. Migration'da title, author, pages (integer), is_available (boolean) ustunlarini qo'shing va migrate qiling.
2. Book modeliga $fillable ustunlarini to'g'ri belgilang (faqat foydalanuvchi to'ldira oladigan ustunlar).
3. Tinker'da Book::create([...]) bilan kamida 3 ta kitob yarating va har birining idsini ekranga chiqaring.
4. new Book() + xususiyatlarni qo'yib + save() yo'li bilan yana bitta kitob qo'shing.
5. Book::all() bilan hamma kitobni oling va foreachda har birining titleini chop eting.
6. Book::find(2) bilan id'si 2 bo'lgan kitobni oling; keyin Book::find(999)ni sinab, natija nimaga teng ekanini (null) ko'ring.
7. findOrFail bilan mavjud bo'lmagan id'ni so'rang va qanday xato (ModelNotFoundException) chiqishini kuzating.
8. where('is_available', true)->get() bilan faqat mavjud kitoblarni oling.
9. where(...)->first() va where(...)->get() farqini sinang: birinchisi bitta obyekt, ikkinchisi to'plam qaytishini tekshiring.
10. where('pages', '>', 200)->orderBy('pages', 'desc')->get() bilan 200 betdan ko'p kitoblarni betlari bo'yicha kamayish tartibida oling.
11. where('is_available', true)->count() bilan mavjud kitoblar sonini hisoblang.
12. Bitta kitobni toping va update(['author' => 'Yangi muallif']) bilan muallifini yangilang; updated_at o'zgarganini tekshiring.
13. Boshqa kitobni toping, ->titleni o'zgartirib ->save() qiling — natija 12-mashqdagidek bo'lishini ko'ring.
14. where('is_available', false)->update(['is_available' => true]) bilan barcha kitoblarni "mavjud" qiling.
15. Bitta kitobni ->delete() bilan, boshqasini Book::destroy(id) bilan o'chiring.
16. Mass assignment xavfini sinang: Tinker'da Book::create(['title' => 'X', 'author' => 'Y', 'parol' => '123']) deb ko'ring (parol ustuni yo'q va $fillableda emas) — Eloquent qanday javob berishini kuzating.
17. Book::firstOrCreate(['title' => 'Yagona'], ['author' => 'Anon'])ni ikki marta ketma-ket chaqiring va ikkinchisida yangi qator yaratilmasligini tekshiring.
18. Book::updateOrCreate(['title' => 'Hisobot'], ['pages' => 100])ni chaqiring, keyin pagesni boshqartirib qayta chaqiring — yangi qator emas, eskisi yangilanganini ko'ring.
19. Modelga $castsda is_available => 'boolean' qo'shing va bazadan o'qilganda var_dump($book->is_available) haqiqiy bool ekanini tekshiring.
20. Modelga SoftDeletes qo'shing (migration'da softDeletes(), modelda trait). Bitta kitobni delete() qiling; Book::all()da ko'rinmasligini, withTrashed()->get()da ko'rinishini va restore()dan keyin qaytib kelishini sinang.