Tarkibga o'tish

4.5 JSON bilan ishlash va oddiy API

⬅️ Oldingi: 4.4 Xavfsizlik asoslari Β· 🏠 README Β· Keyingi: 4.6 Fayl bilan ishlash va fayl yuklash ➑️

JSON nima va nega kerak?

Zamonaviy saytlarda backend (PHP) va frontend (JavaScript), yoki bir dastur va boshqasi, ma'lumot almashadi. Lekin ular bir-biriga PHP massivini "to'g'ridan-to'g'ri" jo'nata olmaydi. Kerak β€” barcha tillar tushunadigan umumiy matn formati. Ana shu β€” JSON (JavaScript Object Notation).

JSON oddiy matn ko'rinishida, lekin tuzilmali. Bizning kalitli massivga juda o'xshaydi:

{
  "ism": "Ali",
  "yosh": 19,
  "faol": true
}

JSON 1.8'dagi kalitli massivga o'xshashi bejiz emas β€” u aynan shunday "kalit: qiymat" tuzilmasini matn ko'rinishida ifodalaydi. Shuning uchun PHP massivini JSON'ga (va aksincha) aylantirish juda oson.

PHP massivini JSON'ga β€” json_encode

<?php
$talaba = ["ism" => "Ali", "yosh" => 19, "faol" => true];

$json = json_encode($talaba);
echo $json;   // {"ism":"Ali","yosh":19,"faol":true}

O'zbekcha (va boshqa) harflar to'g'ri chiqishi va chiroyli ko'rinish uchun ikkita "flag" qo'shamiz:

<?php
$talaba = ["ism" => "Ali", "shahar" => "Toshkent"];

echo json_encode($talaba, JSON_UNESCAPED_UNICODE | JSON_PRETTY_PRINT);
// {
//     "ism": "Ali",
//     "shahar": "Toshkent"
// }
  • JSON_UNESCAPED_UNICODE β€” o'zbekcha/kirill harflarni \u... ko'rinishida emas, o'zidek chiqaradi.
  • JSON_PRETTY_PRINT β€” chiroyli, qatorlarga bo'lib (o'qishga qulay). Ikkalasini | bilan birga beramiz.

JSON'ni PHP massiviga β€” json_decode

Aksincha, kelgan JSON matnni PHP massiviga aylantiramiz:

<?php
$matn = '{"ism":"Vali","yosh":21}';

$data = json_decode($matn, true);   // true β†’ kalitli massiv qaytaradi

echo $data["ism"];    // Vali
echo $data["yosh"];   // 21

Diqqat: ikkinchi parametr true. Usiz json_decode obyekt qaytaradi ($data->ism). true bersangiz β€” bizga tanish kalitli massiv ($data["ism"]). Boshlanishida true bilan ishlash osonroq.

Oddiy API β€” PHP ma'lumotni JSON sifatida qaytaradi

"API" β€” bu sahifa HTML emas, JSON qaytaradigan manzil. Frontend (JavaScript) shu manzilga murojaat qilib, ma'lumotni oladi. Mana bazadan o'qib, JSON beradigan oddiy API:

<?php
// api_talabalar.php
require 'ulanish.php';

header('Content-Type: application/json; charset=utf-8');   // "men JSON qaytaraman"

$talabalar = $pdo->query("SELECT id, ism, yosh FROM talabalar")->fetchAll(PDO::FETCH_ASSOC);

echo json_encode($talabalar, JSON_UNESCAPED_UNICODE);
// [{"id":1,"ism":"Ali","yosh":19}, {"id":2,"ism":"Vali","yosh":21}]
  • header('Content-Type: application/json...') β€” brauzerga "bu HTML emas, JSON" deb aytadi. Bu qator har qanday echo'dan oldin turishi kerak.
  • Bazadan kelgan qatorlar (massivlar massivi) json_encode bilan to'g'ridan-to'g'ri JSON'ga aylanadi.

Bu β€” zamonaviy veb-ning asosi: PHP ma'lumotni JSON sifatida beradi, JavaScript uni olib, sahifada ko'rsatadi (sahifani qayta yuklamasdan). 6-QISMda bu yo'nalishni ("API va frontend") yana ko'rasiz.

Mashqlar

Oson 1. Bir kalitli massiv (kitob: nom, muallif, yil) yarating va json_encode bilan JSON chiqaring. 2. JSON_UNESCAPED_UNICODE | JSON_PRETTY_PRINT flaglari bilan o'zbekcha matnli massivni chiroyli JSON qiling. 3. Berilgan JSON matnni ('{"nom":"Olma","narx":5000}') json_decode bilan massivga aylantiring va qiymatlarini chiqaring.

O'rta 4. Massivlar massivini (3 ta mahsulot) JSON'ga aylantiring. 5. JSON matndagi mahsulotlar ro'yxatini json_decode bilan o'qib, foreach bilan har birini chiqaring. 6. json_encode natijasini json_decode bilan qayta massivga aylantiring (aylanma yo'l) va asl bilan solishtiring.

Qiyin 7. Oddiy API yarating: talabalar jadvalidan o'qib, JSON qaytaring (header bilan, JSON_UNESCAPED_UNICODE). Brauzerda manzilni ochib, JSON natijani ko'ring. 8. JSON faylni (malumot.json) o'qib (file_get_contents), json_decode qilib, ichidagi ma'lumotni jadval ko'rinishida chiqaring.

Yechim β€” 5 (JSON ro'yxatni o'qish) 

<?php
$matn = '[
    {"nom":"Olma","narx":5000},
    {"nom":"Anor","narx":12000},
    {"nom":"Uzum","narx":8000}
]';

$mahsulotlar = json_decode($matn, true);   // massivlar massivi

foreach ($mahsulotlar as $m) {
    echo $m["nom"] . " β€” " . number_format($m["narx"]) . " so'm<br>";
}
// Olma β€” 5,000 so'm
// Anor β€” 12,000 so'm
// Uzum β€” 8,000 so'm
json_decode(..., true) JSON ro'yxatni kalitli massivlar massiviga aylantirdi β€” keyin uni xuddi 1.8'dagidek foreach bilan aylanib chiqamiz.

Yechim β€” 7 (oddiy JSON API) 

<?php
// api_talabalar.php
require 'ulanish.php';

header('Content-Type: application/json; charset=utf-8');

$talabalar = $pdo
    ->query("SELECT id, ism, yosh, shahar FROM talabalar ORDER BY id")
    ->fetchAll(PDO::FETCH_ASSOC);

echo json_encode($talabalar, JSON_UNESCAPED_UNICODE);
Brauzerda http://localhost/darslar/api_talabalar.php ni ochsangiz β€” HTML emas, sof JSON ko'rasiz. Bu β€” frontend (JavaScript) "iste'mol qiladigan" API. header(...) echo'dan oldin turishi shart.

Yechim β€” 8 (JSON faylni o'qish)

malumot.json faylida: 

[
    {"nom": "Olma", "narx": 5000},
    {"nom": "Anor", "narx": 12000}
]

PHP uni o'qib, jadval qiladi: 

<?php
$matn = file_get_contents("malumot.json");   // faylni matn sifatida o'qiydi
$mahsulotlar = json_decode($matn, true);      // JSON β†’ massiv
?>

<table border="1" cellpadding="8">
    <tr><th>Nom</th><th>Narx</th></tr>
    <?php foreach ($mahsulotlar as $m): ?>
        <tr>
            <td><?= htmlspecialchars($m['nom']) ?></td>
            <td><?= number_format($m['narx']) ?> so'm</td>
        </tr>
    <?php endforeach; ?>
</table>
file_get_contents("fayl") faylni butunligicha matn sifatida o'qiydi, json_decode(..., true) esa uni massivga aylantiradi. Keyin xuddi bazadan kelgandek foreach bilan jadval qilamiz. Ko'p tashqi xizmatlar (ob-havo, valyuta kurslari) ma'lumotni aynan JSON sifatida beradi β€” shuning uchun JSON o'qishni bilish muhim.

4-QISM yakunlandi! Endi siz haqiqiy veb-dastur yoza olasiz: formalar orqali foydalanuvchi bilan muloqot, ma'lumotlar bazasi bilan to'liq CRUD, sessiyalar va login tizimi, asosiy xavfsizlik (parol hashlash, XSS, SQL injection himoyasi) va ma'lumotni JSON sifatida almashish (oddiy API). Bu β€” haqiqiy, foydalanuvchilar ishlatadigan dastur yozish darajasi.