5.4 Composer — tashqi kutubxonalar

⬅️ Oldingi: 5.3 Foydali dizayn andozalari · 🏠 README · Keyingi: 5.5 Testing (PHPUnit) ➡️

---

Muammo: hamma narsani o'zingiz yozish

Dasturlashda ko'p ishlar (email yuborish, PDF yaratish, rasm bilan ishlash, sana boshqaruvi) allaqachon boshqalar tomonidan yozib qo'yilgan va bepul tarqatiladi. Bularni kutubxona (library) deyiladi. Har safar noldan yozish o'rniga, tayyor, sinovdan o'tgan kutubxonalarni ishlatish — vaqtni tejaydi va ishonchli.

Lekin bu kutubxonalarni qanday topib, o'rnatib, loyihaga qo'shamiz? Composer ana shuni qiladi.

Composer nima?

Composer — PHP uchun "kutubxonalar menejeri". U sizning loyihangizga kerakli kutubxonalarni internetdan topib, yuklab, o'rnatib beradi. Bundan tashqari, u autoloading (avtomatik yuklash) ni ta'minlaydi — bu haqida pastda.

Composer — alohida dastur. Uni getcomposer.org saytidan o'rnatasiz (Windows uchun o'rnatuvchi bor). U buyruq qatori (terminal/cmd) orqali ishlaydi.

Composer'dan foydalanish

Loyiha papkasida terminal ochib, kutubxona o'rnatasiz. Masalan, mashhur "Carbon" kutubxonasi (sana bilan qulay ishlash uchun):

composer require nesbot/carbon

Bu buyruq: 1. Carbon kutubxonasini internetdan yuklaydi. 2. vendor/ degan papkaga joylaydi (barcha kutubxonalar shu yerda turadi). 3. composer.json fayliga yozib qo'yadi (loyiha qaysi kutubxonalarga bog'liqligini eslab qoladi).

Endi kutubxonani kodda ishlatasiz:

<?php
require 'vendor/autoload.php';   // Composer'ning avtomatik yuklovchisi

use Carbon\Carbon;

echo Carbon::now();              // hozirgi sana va vaqt
echo Carbon::now()->addDays(7);  // 7 kundan keyingi sana

Autoloading — require dardidan qutulish

Hozirgacha har bir class faylini qo'lda require qilardik (require 'TalabaModel.php'). Loyihada 50 ta class bo'lsa — 50 ta require! Bu noqulay.

Autoloading buni hal qiladi: require 'vendor/autoload.php' ni bir marta yozasiz, keyin PHP kerakli class faylini avtomatik topib yuklaydi. Siz har bir faylni qo'lda require qilmaysiz.

Quyidagi diagramma paket Composer orqali qanday o'rnatilishi va autoload bilan avtomatik yuklanishini ko'rsatadi:

Bu — biroz ilg'or mavzu va buyruq qatori bilan ishlashni talab qiladi. Hozircha shuni bilsangiz yetarli: haqiqiy loyihalarda kutubxonalarni Composer bilan o'rnatadilar va autoloading ishlatadilar. Kichik o'quv loyihalarida oddiy require ham yetadi. Composer'ni keyinroq, haqiqiy loyihaga o'tganingizda chuqurroq o'rganasiz.

Mashqlar

Oson 1. Composer nima qilishini va nega foydali ekanini o'z so'zingiz bilan tushuntiring. 2. "Kutubxona" nima — misol bilan ayting (tayyor, qayta ishlatiladigan kod). 3. Autoloading qanday muammoni hal qilishini tushuntiring (ko'p require dan qutulish).

O'rta 4. (Agar imkoningiz bo'lsa) Composer'ni o'rnating va bitta kutubxona (nesbot/carbon) o'rnatib ko'ring. 5. composer.json fayli nima uchun kerakligini izohlang (loyiha bog'liqliklarini eslab qolish).

Qiyin 6. (Ixtiyoriy, ilg'or) Composer bilan kichik loyiha tuzing: bitta kutubxona o'rnating, autoloading orqali o'z class'laringizni ham avtomatik yuklang (composer.json da autoload sozlamasini o'rganing).

Yechim — 6 (Composer autoload — yo'riqnoma)

Bu — ixtiyoriy, ilg'or mashq. Qadamlar:

1. Loyiha papkasida class'laringizni src/ papkaga joylang (masalan, src/Talaba.php).

2. composer.json faylida o'z class'laringiz uchun autoload sozlang:

{
    "require": {
        "nesbot/carbon": "^3.0"
    },
    "autoload": {
        "psr-4": {
            "App\\": "src/"
        }
    }
}

1. Sozlamani qo'llash uchun terminalda:

   composer install         # kutubxonalarni o'rnatadi
   composer dump-autoload    # o'z class'laringiz autoload'ini yangilaydi
   

2. Endi index.php da hamma narsani bitta require bilan ishlatasiz:

   <?php
   require 'vendor/autoload.php';   // bitta qator — hammasi avtomatik
   
   use App\Talaba;
   use Carbon\Carbon;
   
   $t = new Talaba("Ali");          // o'z class'imiz — qo'lda require'siz yuklandi
   echo Carbon::now();              // tashqi kutubxona ham ishlaydi
   

"psr-4": {"App\\": "src/"} — "App\ bilan boshlanadigan class'lar src/ papkada" degani. Endi har bir class'ni qo'lda require qilmaysiz — vendor/autoload.php ni bir marta ulaysiz, qolganini Composer o'zi qiladi. Bu — zamonaviy PHP loyihalarining standart tuzilishi (Laravel, Symfony — hammasi shunga asoslanadi).

5-QISM yakunlandi! Endi siz nafaqat ishlaydigan, balki professional tashkil etilgan kod yoza olasiz: toza kod prinsiplari, MVC bilan tartibga solish, foydali dizayn andozalari va tashqi kutubxonalar (Composer). Bu — havaskor va professional dasturchi orasidagi farq.