4.2 To'liq mini-loyiha: talabalar ro'yxati (CRUD)¶

⬅️ Oldingi: 4.1 Formalar va foydalanuvchi ma'lumoti · 🏠 README · Keyingi: 4.3 Sessiyalar va login ➡️

Endi hamma narsani birlashtiramiz! PHP mantiq (1-QISM) + ma'lumotlar bazasi (3-QISM) + formalar (4.1) — birgalikda haqiqiy, ishlaydigan dastur. Talabalarni qo'shish, ro'yxatini ko'rish va o'chirish mumkin bo'lgan kichik tizim yasaymiz.

Bunday "qo'shish-ko'rish-o'zgartirish-o'chirish" amallari to'plami CRUD deb ataladi (3.3'da ko'rgan: Create, Read, Update, Delete). Deyarli har bir dastur — asosan CRUD.

Mana to'rt amal ma'lumotlar bazasi bilan qanday bog'lanishi:

CRUD sikli: Create, Read, Update, Delete amallari va ma'lumotlar bazasi

Tayyorgarlik: maktab bazasi va talabalar jadvali (id, ism, yosh, shahar) tayyor bo'lsin (3.2'dagidek). Fayllarni htdocs/darslar ichida yarating.

1-fayl: `ulanish.php` — bazaga ulanish¶

Ulanishni alohida faylga yozamiz, keyin uni boshqa fayllarda ishlatamiz (takrorlamaslik uchun — 1.9'dagi g'oya):

<?php
// ulanish.php
$pdo = new PDO("mysql:host=localhost;dbname=maktab;charset=utf8mb4", "root", "");

2-fayl: `royxat.php` — talabalar ro'yxati va qo'shish formasi¶

Bu — asosiy sahifa. Talabalar ro'yxatini ko'rsatadi va yangi talaba qo'shish formasini beradi:

<?php
// royxat.php
require 'ulanish.php';   // bazaga ulanishni "ulab olamiz"

// Barcha talabalarni bazadan o'qiymiz
$natija = $pdo->query("SELECT * FROM talabalar ORDER BY id DESC");
?>

<h1>Talabalar ro'yxati</h1>

<!-- Yangi talaba qo'shish formasi -->
<form method="post" action="qoshish.php">
    <input type="text" name="ism" placeholder="Ism" required>
    <input type="number" name="yosh" placeholder="Yosh" required>
    <input type="text" name="shahar" placeholder="Shahar" required>
    <button type="submit">Qo'shish</button>
</form>

<hr>

<!-- Talabalar jadvali -->
<table border="1" cellpadding="8">
    <tr>
        <th>ID</th>
        <th>Ism</th>
        <th>Yosh</th>
        <th>Shahar</th>
        <th>Amal</th>
    </tr>
    <?php foreach ($natija as $t): ?>
        <tr>
            <td><?= $t['id'] ?></td>
            <td><?= htmlspecialchars($t['ism']) ?></td>
            <td><?= $t['yosh'] ?></td>
            <td><?= htmlspecialchars($t['shahar']) ?></td>
            <td>
                <a href="ochirish.php?id=<?= $t['id'] ?>">O'chirish</a>
            </td>
        </tr>
    <?php endforeach; ?>
</table>

Tushuntiramiz: - require 'ulanish.php' — ulanish.php faylidagi kodni shu yerga "qo'shadi" (xuddi shu faylda yozgandek). Endi $pdo shu yerda mavjud. Bu — kodni bo'lib, qayta ishlatishning oddiy usuli. - Bazadan barcha talabalarni o'qiymiz va foreach bilan jadvalga chiqaramiz. - Har bir qatorda "O'chirish" havolasi bor: ochirish.php?id=5 — ya'ni o'chirish fayliga talaba id'sini GET orqali yuboradi. - placeholder — maydon ichidagi yo'l-yo'riq matni. required — maydon bo'sh qoldirilmasligi kerakligini bildiradi.

3-fayl: `qoshish.php` — yangi talaba qo'shish¶

Forma yuborilganda ishlaydigan fayl:

<?php
// qoshish.php
require 'ulanish.php';

// Forma ma'lumotini olamiz va tozalaymiz
$ism = trim($_POST['ism']);
$yosh = (int) $_POST['yosh'];        // (int) — songa aylantirish
$shahar = trim($_POST['shahar']);

// Bo'sh emasligini tekshiramiz
if ($ism != "" && $shahar != "") {
    // XAVFSIZ qo'shish — prepared statement (3.6)
    $stmt = $pdo->prepare("INSERT INTO talabalar (ism, yosh, shahar) VALUES (?, ?, ?)");
    $stmt->execute([$ism, $yosh, $shahar]);
}

// Ro'yxat sahifasiga qaytaramiz
header("Location: royxat.php");

Tushuntiramiz: - Forma ma'lumotini olamiz, trim bilan tozalaymiz, yoshni (int) bilan songa aylantiramiz. - Prepared statement bilan xavfsiz qo'shamiz (3.6'dagi SQL injection himoyasi — bu yerda majburiy, chunki ma'lumot foydalanuvchidan keladi). - header("Location: royxat.php") — foydalanuvchini avtomatik royxat.php ga qaytaradi. Shunda u yangilangan ro'yxatni ko'radi. (header — brauzerga "boshqa sahifaga o't" degan buyruq.)

4-fayl: `ochirish.php` — talabani o'chirish¶

<?php
// ochirish.php
require 'ulanish.php';

$id = (int) $_GET['id'];   // o'chiriladigan talaba id'si (havoladan)

// XAVFSIZ o'chirish — prepared statement
$stmt = $pdo->prepare("DELETE FROM talabalar WHERE id = ?");
$stmt->execute([$id]);

// Ro'yxatga qaytaramiz
header("Location: royxat.php");

royxat.phpdagi "O'chirish" havolasi (ochirish.php?id=5) shu faylga idni yuboradi, fayl esa o'sha id'li talabani o'chirib, ro'yxatga qaytaradi.

Ishga tushirish¶

Brauzerda http://localhost/darslar/royxat.php ni oching.
Talaba qo'shing — forma to'ldirib, "Qo'shish" bosing. Ro'yxatda paydo bo'ladi.
"O'chirish" bosing — talaba o'chadi.

Tabriklaymiz — siz haqiqiy, ma'lumotlar bazasi bilan ishlaydigan veb-dastur yasadingiz! Bu — PHP'da yoziladigan dasturlarning asosiy namunasi. Onlayn do'kon, blog, boshqaruv panellari — hammasi shu tamoyil asosida, faqat kattaroq ko'lamda.

Mashqlar¶

Oson 1. Yuqoridagi 4 faylni yarating va ishga tushiring. Talaba qo'shib, o'chirib ko'ring. 2. Formaga yangi maydon (masalan, email) qo'shing (avval jadvalga ham ustun qo'shing). 3. Ro'yxatni ORDER BY ism qilib, alifbo tartibida chiqaring.

O'rta 4. Ro'yxat tepasiga "Jami: N ta talaba" deb sonni chiqaring (count yoki SQL COUNT). 5. qoshish.php da ma'lumot to'liq emas bo'lsa, qo'shmasdan ro'yxatga qaytaring (xato bilan). 6. Ro'yxatga oddiy qidiruv qo'shing: yuqorida qidiruv formasi (GET), kiritilgan ism bo'yicha WHERE ism LIKE ? bilan filtrlang.

Qiyin 7. Tahrirlash (Update) qo'shing — CRUD'ni to'liq qiling: har qatorga "Tahrirlash" havolasi, tahrirlash.php?id=5 talaba ma'lumotini formaga to'ldirib ko'rsatsin, saqlash.php esa UPDATE bilan o'zgartirsin. Bu — eng muhim mashq, butun CRUD'ni tushunganingizni ko'rsatadi. 8. O'chirishdan oldin tasdiq so'rang ("Rostdan o'chirilsinmi?") — <a href="..." onclick="return confirm('Ishonchingiz komilmi?')"> bilan. 9. Talabalarni mahsulotlar jadvali bilan almashtirib, butun mini-loyihani mahsulotlar boshqaruvi sifatida qayta yozing (nom, narx, soni bilan).

Yechim — 7 (Tahrirlash / Update)

<?php
// tahrirlash.php — talaba ma'lumotini formaga chiqaradi
require 'ulanish.php';
$id = (int) $_GET['id'];

$stmt = $pdo->prepare("SELECT * FROM talabalar WHERE id = ?");
$stmt->execute([$id]);
$t = $stmt->fetch();
?>

<h1>Talabani tahrirlash</h1>
<form method="post" action="saqlash.php">
    <!-- id ni yashirin maydonda yuboramiz -->
    <input type="hidden" name="id" value="<?= $t['id'] ?>">
    <input type="text" name="ism" value="<?= htmlspecialchars($t['ism']) ?>">
    <input type="number" name="yosh" value="<?= $t['yosh'] ?>">
    <input type="text" name="shahar" value="<?= htmlspecialchars($t['shahar']) ?>">
    <button type="submit">Saqlash</button>
</form>

<?php
// saqlash.php — o'zgarishni bazaga yozadi
require 'ulanish.php';

$id = (int) $_POST['id'];
$ism = trim($_POST['ism']);
$yosh = (int) $_POST['yosh'];
$shahar = trim($_POST['shahar']);

$stmt = $pdo->prepare("UPDATE talabalar SET ism = ?, yosh = ?, shahar = ? WHERE id = ?");
$stmt->execute([$ism, $yosh, $shahar, $id]);

header("Location: royxat.php");

Asosiy g'oya: tahrirlash formasi mavjud ma'lumotni value orqali ko'rsatadi (foydalanuvchi ko'rib, o'zgartiradi), id esa yashirin maydonda yuboriladi (qaysi talabani yangilashni bilish uchun). saqlash.php esa UPDATE ... WHERE id = ? bilan o'sha talabani yangilaydi. Endi sizda to'liq CRUD bor!

Yechim — 8 (o'chirishdan oldin tasdiq)

Ro'yxatdagi "O'chirish" havolasiga JavaScript tasdig'ini qo'shamiz:

<td>
    <a href="ochirish.php?id=<?= $qator['id'] ?>"
       onclick="return confirm('Rostdan o\'chirilsinmi?')">O'chirish</a>
</td>

onclick="return confirm(...)" — bosilganda brauzer "OK/Bekor" oynasini chiqaradi. Foydalanuvchi "OK" bossa (true) — havola ishlaydi; "Bekor" bossa (false) — to'xtaydi. Bu — tasodifiy o'chirishdan saqlaydigan oddiy, ammo muhim qadam. (Bu — kichik JavaScript; PHP emas, lekin foydali bilib qo'yish.)

Yechim — 9 (mahsulotlar boshqaruvi)

Mini-loyihaning aynan o'zi, faqat talabalar o'rniga mahsulotlar (id, nom, narx, soni). Faqat SQL va maydonlar o'zgaradi, tuzilma bir xil:

<?php
// mahsulotlar.php
require 'ulanish.php';

// Qo'shish
if (!empty($_POST['nom'])) {
    $stmt = $pdo->prepare("INSERT INTO mahsulotlar (nom, narx, soni) VALUES (?, ?, ?)");
    $stmt->execute([trim($_POST['nom']), (int) $_POST['narx'], (int) $_POST['soni']]);
    header("Location: mahsulotlar.php");
    exit;
}

$mahsulotlar = $pdo->query("SELECT * FROM mahsulotlar ORDER BY id DESC")->fetchAll();
?>

<form method="post">
    <input name="nom" placeholder="Nom" required>
    <input name="narx" type="number" placeholder="Narx" required>
    <input name="soni" type="number" placeholder="Soni" required>
    <button>Qo'shish</button>
</form>

<table border="1" cellpadding="8">
    <?php foreach ($mahsulotlar as $m): ?>
        <tr>
            <td><?= htmlspecialchars($m['nom']) ?></td>
            <td><?= number_format($m['narx']) ?> so'm</td>
            <td><?= $m['soni'] ?> dona</td>
        </tr>
    <?php endforeach; ?>
</table>

Ko'ryapsizmi — talabalar mini-loyihasi bilan tuzilma bir xil, faqat jadval nomi va ustunlar boshqacha. Bu — CRUD'ning kuchi: bir marta tushunsangiz, har qanday "ro'yxat boshqaruvi" (mahsulotlar, buyurtmalar, izohlar) shu naqsh bo'yicha yoziladi.

4.2 To'liq mini-loyiha: talabalar ro'yxati (CRUD)¶

1-fayl: ulanish.php — bazaga ulanish¶

2-fayl: royxat.php — talabalar ro'yxati va qo'shish formasi¶

3-fayl: qoshish.php — yangi talaba qo'shish¶

4-fayl: ochirish.php — talabani o'chirish¶