08 — Admin panel¶

⬅️ Oldingi: 07 — Model munosabatlari · 🏠 README · Keyingi: 09 — Ilg'or ORM va optimizatsiya ➡️

Bu bobda: Django'ning eng mashhur "sehri" — admin panel bilan tanishamiz. Bironta HTML, CSS yoki JavaScript yozmasdan, faqat bir necha qator Python kodi bilan ma'lumotlarni qo'shish, ko'rish, tahrirlash va o'chirish uchun to'liq boshqaruv interfeysini olamiz. Avval createsuperuser bilan admin foydalanuvchi yaratamiz va /admin/ ga kiramiz. So'ng modellarni admin.site.register bilan ro'yxatdan o'tkazamiz. Keyin ModelAdmin sinfi orqali panelni sozlaymiz: ro'yxat sahifasidagi ustunlar (list_display), o'ng paneldagi filtrlar (list_filter), qidiruv qutisi (search_fields), tartiblash (ordering), ro'yxatda to'g'ridan-to'g'ri tahrirlash (list_editable). Forma sahifasini chiroyli guruhlarga ajratamiz (fieldsets), ba'zi maydonlarni faqat o'qish uchun qilamiz (readonly_fields). Bog'liq yozuvlarni ota model formasi ichida tahrirlashni o'rganamiz (TabularInline va StackedInline). Bir vaqtning o'zida yuzlab yozuvga ta'sir qiladigan admin actions yozamiz. Oxirida @admin.display dekoratori bilan maxsus ustunlar va admin.site sozlamalari. Hamma kod Django 6.0.6 da haqiqatan ishga tushirib tekshirilgan.

Nega admin panel — Django'ning sovg'asi¶

Tasavvur qiling: blog sayti qildingiz. Maqola qo'shish kerak. Maqola modelingiz bor, lekin uni baza ichiga qanday kiritasiz? Qo'lda SQL INSERT yozasizmi? Yangi maqola formasi, ro'yxat sahifasi, "o'chirish" tugmasi — bularning hammasini noldan yozasizmi?

Aksariyat veb-freymvorklarda aynan shunday — boshqaruv panelini o'zingiz qurasiz. Django esa boshqacha yo'l tutadi: u modellaringizni o'qiydi va ular asosida to'liq ishlaydigan admin interfeysini avtomatik yaratadi. Maydonlaringiz qanday bo'lsa — matn qutisi, sana tanlagich, ochiluvchi ro'yxat (ForeignKey uchun) — Django mosini tanlaydi.

Bu shunchaki demo emas. Django admin paneli — kuchli, xavfsiz va kengaytiriladigan vosita. Ko'p loyihalarda kontent muharrirlari, moderatorlar va menejerlar aynan shu panel bilan ishlaydi. Sayt foydalanuvchilari ko'radigan jamoatchilik yuzini (frontend) siz alohida qurasiz, lekin ichki boshqaruv uchun admin panel ko'pincha yetarli.

Django admin panel arxitekturasi

Python eslatma. Bu bob to'liq Python sinflari va dekoratorlariga tayanadi. Agar class, meros (inheritance) yoki @dekorator sintaksisi yodingizdan ko'tarilgan bo'lsa, Python qo'llanmasiga bir nazar tashlang. Django'ga xos hamma narsani esa shu yerda to'liq tushuntiramiz.

Bu bobda quyidagi modellar bilan ishlaymiz (blog/models.py). Bular 07-bobdagi munosabatlar bilimini davom ettiradi: bitta Muallif ko'p Maqola yozadi, har Maqola ko'p Izohga ega.

# blog/models.py
from django.db import models


class Muallif(models.Model):
    ism = models.CharField(max_length=100)
    email = models.EmailField(blank=True)

    def __str__(self):
        return self.ism


class Kategoriya(models.Model):
    nom = models.CharField(max_length=50)

    class Meta:
        verbose_name_plural = "Kategoriyalar"

    def __str__(self):
        return self.nom


class Maqola(models.Model):
    HOLAT = [
        ("qoralama", "Qoralama"),
        ("nashr", "Nashr qilingan"),
    ]
    sarlavha = models.CharField(max_length=200)
    slug = models.SlugField(max_length=200, blank=True)
    muallif = models.ForeignKey(Muallif, on_delete=models.CASCADE, related_name="maqolalar")
    kategoriya = models.ForeignKey(Kategoriya, on_delete=models.SET_NULL, null=True, blank=True)
    matn = models.TextField()
    holat = models.CharField(max_length=10, choices=HOLAT, default="qoralama")
    korishlar = models.IntegerField(default=0)
    yaratilgan = models.DateTimeField(auto_now_add=True)

    def __str__(self):
        return self.sarlavha


class Izoh(models.Model):
    maqola = models.ForeignKey(Maqola, on_delete=models.CASCADE, related_name="izohlar")
    muallif_ism = models.CharField(max_length=100)
    matn = models.TextField()
    tasdiqlangan = models.BooleanField(default=False)

    def __str__(self):
        return f"{self.muallif_ism}: {self.matn[:30]}"

__str__ haqida muhim eslatma. Har modelda __str__ metodi bo'lishi admin panel uchun juda muhim. Aks holda admin har bir yozuvni Maqola object (1) ko'rinishida ko'rsatadi — foydasiz. __str__ qaytargan matn esa odam o'qiy oladigan nom bo'ladi. Bu kichik metod butun panel ko'rinishini yaxshilaydi.

1-qadam: superuser yaratish va `/admin/` ga kirish¶

Admin panelga kirish uchun avval superuser (cheksiz huquqli foydalanuvchi) kerak. Buni createsuperuser buyrug'i yaratadi. Migratsiyalar bajarilgan bo'lishi shart (admin va auth jadvallari kerak):

python manage.py migrate
python manage.py createsuperuser

Buyruq sizdan foydalanuvchi nomi, email (ixtiyoriy) va parol so'raydi. Parolni ikki marta kiritasiz (ekranda ko'rinmaydi — bu normal):

Username: admin
Email address: admin@example.uz
Password:
Password (again):
Superuser created successfully.

So'ng serverni ishga tushirib, brauzerda http://127.0.0.1:8000/admin/ ga kiring:

python manage.py runserver

Eslatma. runserver — bu ishlab chiqish (development) serveri, ishlab chiqarish (production) uchun emas. Uni deploy bobida git-github va keyingi boblarda gunicorn/uvicorn bilan almashtiramiz. Hozircha mahalliy ishlash uchun ideal.

admin/ URL'i loyiha yaratilganda urls.py ga avtomatik qo'shilgan bo'ladi:

# mysite/urls.py
from django.contrib import admin
from django.urls import path

urlpatterns = [
    path("admin/", admin.site.urls),
]

Skript orqali superuser (CI uchun)¶

Interaktiv so'roq CI/CD yoki Docker'da ishlamaydi. Shunda --noinput bayrog'i va atrof-muhit o'zgaruvchilaridan foydalaning. Parolni DJANGO_SUPERUSER_PASSWORD ga qo'yasiz:

# Linux/macOS
DJANGO_SUPERUSER_PASSWORD=parol12345 python manage.py createsuperuser \
    --noinput --username admin --email admin@example.uz

# Windows PowerShell
$env:DJANGO_SUPERUSER_PASSWORD = "parol12345"
python manage.py createsuperuser --noinput --username admin --email admin@example.uz

Bu usul aynan shu bobni tekshirishda ishlatildi va Superuser created successfully. natijasini berdi.

Xavfsizlik. Haqiqiy parolni hech qachon kodga yoki Git'ga yozmang. Atrof-muhit o'zgaruvchisi (.env fayl, deploy platformasi sirlari) orqali bering. Bu naqsh deploy bosqichida muhim bo'ladi.

2-qadam: modelni ro'yxatdan o'tkazish — `admin.site.register`¶

Yangi superuser bilan /admin/ ga kirsangiz, faqat Users va Groups ko'rasiz. Sizning Maqola, Muallif modellaringiz yo'q — chunki ularni hali admin'ga e'lon qilmadingiz.

Buni blog/admin.py faylida qilamiz. Eng oddiy ro'yxatdan o'tkazish:

# blog/admin.py
from django.contrib import admin
from .models import Muallif, Kategoriya, Maqola, Izoh

admin.site.register(Muallif)
admin.site.register(Kategoriya)
admin.site.register(Maqola)
admin.site.register(Izoh)

Endi sahifani yangilang — to'rt model ham paydo bo'ldi. Har biriga bosib, yozuv qo'shishingiz, tahrirlashingiz, o'chirishingiz mumkin. Hech qanday HTML yozmadingiz — Django modellardan formani avtomatik qurdi.

Bu qanday ishlaydi? Django ishga tushganda har bir ilovaning admin.py faylini avtomatik import qiladi (django.contrib.admin ning autodiscover mexanizmi). Shu import paytida register chaqiruvlari ishga tushadi va modellar global admin.site obyektiga qo'shiladi. Shuning uchun sozlamalaringiz aynan admin.py da bo'lishi kerak.

Hozircha hammasi standart. Maqolalar ro'yxati __str__ natijasini bitta ustunda ko'rsatadi, filtrlar va qidiruv yo'q. Buni yaxshilash uchun ModelAdmin kerak.

`ModelAdmin` — panelni sozlash markazi¶

admin.site.register(Maqola) deganda Django ichki sukut bo'yicha ModelAdmin sinfini ishlatadi. Panelni sozlash uchun shu sinfdan meros olib, o'z sozlamalaringizni yozasiz.

Ikki yozish uslubi bor. Birinchisi — register ga ikkinchi argument sifatida sinfni berish:

# blog/admin.py
from django.contrib import admin
from .models import Maqola


class MaqolaAdmin(admin.ModelAdmin):
    list_display = ["sarlavha", "holat", "korishlar"]


admin.site.register(Maqola, MaqolaAdmin)

Ikkinchisi — dekorator uslubi. Bu zamonaviy va toza ko'rinadi, shuning uchun bu bobda asosan shuni ishlatamiz:

# blog/admin.py
from django.contrib import admin
from .models import Maqola


@admin.register(Maqola)
class MaqolaAdmin(admin.ModelAdmin):
    list_display = ["sarlavha", "holat", "korishlar"]

Ikkalasi ham bir xil ishlaydi. @admin.register(Maqola) ostidagi sinfni avtomatik Maqola modeli uchun ro'yxatdan o'tkazadi. Endi ModelAdmin ning asosiy sozlamalarini birma-bir ko'rib chiqamiz.

`list_display` — ro'yxat sahifasidagi ustunlar¶

Sukut bo'yicha ro'yxat (changelist) sahifasi faqat __str__ ni bitta ustunda ko'rsatadi. list_display esa qaysi maydonlar ustun sifatida ko'rinishini belgilaydi:

# blog/admin.py
@admin.register(Maqola)
class MaqolaAdmin(admin.ModelAdmin):
    list_display = ["sarlavha", "muallif", "holat", "korishlar", "yaratilgan"]

Endi maqolalar ro'yxati jadval ko'rinishida — har maqola uchun sarlavha, muallif, holat, ko'rishlar soni va yaratilgan sana ustunlari. Ustun sarlavhasiga bosish bilan o'sha ustun bo'yicha tartiblash ham mumkin.

Changelist sahifasining qismlari

Diqqat. list_display ga ManyToManyField ni to'g'ridan-to'g'ri qo'sha olmaysiz (chunki bir yozuv ko'p qiymatga ega) — Django xato beradi. Bunday holatda maxsus metod yozasiz (pastda @admin.display qismida ko'ramiz). ForeignKey esa (masalan muallif) muammosiz ishlaydi — u modelning __str__ ini ko'rsatadi.

`list_filter` — o'ng paneldagi filtrlar¶

Yuzlab maqola orasidan faqat "nashr qilingan"larini ko'rmoqchimisiz? list_filter o'ng tomonda filtr panelini paydo qiladi:

# blog/admin.py
@admin.register(Maqola)
class MaqolaAdmin(admin.ModelAdmin):
    list_display = ["sarlavha", "muallif", "holat", "korishlar", "yaratilgan"]
    list_filter = ["holat", "kategoriya", "yaratilgan"]

Endi o'ng panelda uch filtr:

holat — choices borligi uchun "Qoralama" / "Nashr qilingan" tugmalari.
kategoriya — ForeignKey borligi uchun mavjud kategoriyalar ro'yxati.
yaratilgan — sana maydoni borligi uchun "Bugun", "So'nggi 7 kun", "Shu oy" kabi aqlli vaqt filtrlar.

Django maydon turiga qarab mos filtr widget'ini o'zi tanlaydi. Bu kichik qator katta qulaylik beradi.

`search_fields` — qidiruv qutisi¶

search_fields ro'yxat sahifasining yuqorisida qidiruv qutisini paydo qiladi va qaysi maydonlar bo'yicha qidirilishini belgilaydi:

# blog/admin.py
@admin.register(Maqola)
class MaqolaAdmin(admin.ModelAdmin):
    list_display = ["sarlavha", "muallif", "holat", "korishlar", "yaratilgan"]
    list_filter = ["holat", "kategoriya", "yaratilgan"]
    search_fields = ["sarlavha", "matn"]

Endi qidiruv qutisiga "Django" yozsangiz, sarlavhasi yoki matni ichida "Django" bor maqolalar chiqadi (katta-kichik harf farqsiz, qisman moslik — ya'ni icontains).

Bog'liq model ichida ham qidirish mumkin — ikki pastki chiziq (__) bilan munosabatga kirasiz. Masalan muallif ismi bo'yicha qidirish:

# blog/admin.py
    search_fields = ["sarlavha", "matn", "muallif__ism"]

Texnik nozik. muallif__ism — bu 07-bobdagi munosabatlar sintaksisining o'zi. Django bu so'rovni baza darajasida JOIN ga aylantiradi. SQL'da bu qanday ishlashini bilmoqchi bo'lsangiz, SQL qo'llanmaga qarang. Ko'p maydonli qidiruv katta jadvallarda sekin bo'lishi mumkin — production'da indekslar yoki to'liq matnli qidiruv (PostgreSQL) kerak bo'ladi.

`ordering` va `list_editable`¶

ordering ro'yxat sukut bo'yicha qanday tartibda chiqishini belgilaydi. Minus belgisi (-) teskari tartib (kattadan kichikka):

# blog/admin.py
    ordering = ["-yaratilgan"]   # eng yangi maqola tepada

list_editable esa bir ajoyib imkoniyat: ro'yxat sahifasidan chiqmasdan, to'g'ridan-to'g'ri ustunni tahrirlash. Masalan har maqolaning holatini bittalab ochmasdan o'zgartirish:

# blog/admin.py
@admin.register(Maqola)
class MaqolaAdmin(admin.ModelAdmin):
    list_display = ["sarlavha", "muallif", "holat", "korishlar", "yaratilgan"]
    list_filter = ["holat", "kategoriya", "yaratilgan"]
    search_fields = ["sarlavha", "matn"]
    ordering = ["-yaratilgan"]
    list_editable = ["holat"]

Endi holat ustuni ochiluvchi ro'yxatga aylanadi — bir necha maqolaning holatini o'zgartirib, pastdagi "Saqlash" tugmasini bossangiz, hammasi bir zumda yangilanadi.

Muhim qoida (xato manbai). list_editable dagi maydon list_display da ham bo'lishi shart. Bundan tashqari, list_display ning birinchi elementi list_editable da bo'lmasligi kerak — birinchi ustun yozuv sahifasiga havola bo'lib qoladi va tahrirlash bilan to'qnashadi. Yuqorida sarlavha birinchi (havola), holat esa tahrirlanadi — to'g'ri naqsh. Aks holda (birinchi ustun list_editable da bo'lsa) Django ishga tushishda aniq admin.E124 xatosini beradi.

# ❌ XATO: birinchi ustun list_editable da bo'lishi mumkin emas
@admin.register(Maqola)
class XatoAdmin(admin.ModelAdmin):
    list_display = ["holat", "sarlavha"]
    list_editable = ["holat"]      # birinchi ustun -> admin.E124 xatosi

`fieldsets` — forma sahifasini guruhlash¶

Hozirgacha ro'yxat sahifasi haqida gaplashdik. Endi bitta yozuvga bosganda ochiladigan forma (change) sahifasini sozlaymiz.

Sukut bo'yicha forma barcha maydonlarni bir uzun ro'yxatda ko'rsatadi. fieldsets esa maydonlarni mantiqiy bo'limlarga ajratadi — bu, ayniqsa, ko'p maydonli modellarda formani o'qishni yengillashtiradi:

# blog/admin.py
@admin.register(Maqola)
class MaqolaAdmin(admin.ModelAdmin):
    list_display = ["sarlavha", "muallif", "holat", "korishlar", "yaratilgan"]
    fieldsets = [
        ("Asosiy", {"fields": ["sarlavha", "slug", "muallif", "kategoriya"]}),
        ("Mazmun", {"fields": ["matn", "holat"]}),
        ("Statistika", {
            "fields": ["korishlar", "yaratilgan"],
            "classes": ["collapse"],
        }),
    ]

Endi forma uch bo'limga bo'linadi: "Asosiy", "Mazmun" va "Statistika". Har bir element — (sarlavha, {sozlamalar}) ko'rinishidagi juftlik. "classes": ["collapse"] esa o'sha bo'limni yopiq (yig'ilgan) holda ko'rsatadi — foydalanuvchi kerak bo'lsa ochadi. Kam ishlatiladigan maydonlarni shunday yashirish formani toza tutadi.

Eslatma. fieldsets va oddiy fields birga ishlatilmaydi — bittasini tanlaysiz. Agar shunchaki maydonlar tartibini o'zgartirmoqchi bo'lsangiz va guruhlamoqchi bo'lmasangiz, fields = ["sarlavha", "muallif", "matn"] yetarli.

`prepopulated_fields` — slug'ni avtomatik to'ldirish¶

SlugField (URL'ga mos qisqa nom) ni qo'lda yozish zerikarli. prepopulated_fields boshqa maydondan slug'ni avtomatik hosil qiladi — siz sarlavha yozganingizda JavaScript orqali slug o'zi to'ladi:

# blog/admin.py
    prepopulated_fields = {"slug": ("sarlavha",)}

"Django Admin Panel" yozsangiz, slug django-admin-panel bo'ladi.

`readonly_fields` — faqat o'qish uchun maydonlar¶

Ba'zi maydonlarni ko'rsatish kerak, lekin tahrirlash mumkin emas. Masalan yaratilgan (auto_now_add=True bo'lgani uchun avtomatik to'ladi) yoki korishlar (kod o'zi oshiradi). Bularni qo'lda o'zgartirish mantiqsiz:

# blog/admin.py
    readonly_fields = ["yaratilgan", "korishlar"]

Endi bu ikki maydon formada ko'rinadi, lekin kulrang va tahrirlab bo'lmaydigan holatda. Bu noto'g'ri tahrirlardan himoya qiladi.

Nozik nuqta. auto_now_add=True bo'lgan yaratilgan maydoni baribir formada tahrirlanmaydigan bo'lardi, lekin u sukut bo'yicha ko'rinmaydi ham. readonly_fields ga qo'shsangiz — ko'rinadi, faqat o'zgartirib bo'lmaydi. Bu yozuvning yaratilgan vaqtini admin'da ko'rsatishning to'g'ri yo'li.

Inlines — bog'liq yozuvlarni bir sahifada tahrirlash¶

Hozirgacha har modelni alohida boshqardik. Lekin ko'pincha bog'liq yozuvlarni birga tahrirlash qulay: maqolani ochganda uning izohlarini ham o'sha sahifada ko'rish va qo'shish.

Bu — inline ning kuchi. Izoh modelida Maqolaga ForeignKey bor (ya'ni izoh maqolaga "tegishli"), shuning uchun izohni maqola formasi ichiga joylash mumkin.

Inline tahrirlash sxemasi

Ikki turdagi inline bor:

TabularInline — yozuvlarni jadval (qatorlar) ko'rinishida ko'rsatadi. Ixcham, ko'p yozuv uchun qulay.
StackedInline — har yozuvni alohida blok sifatida ko'rsatadi. Maydon ko'p bo'lganda o'qish osonroq.

# blog/admin.py
from django.contrib import admin
from .models import Maqola, Izoh


class IzohInline(admin.TabularInline):
    model = Izoh
    extra = 1                                       # bo'sh forma soni
    fields = ["muallif_ism", "matn", "tasdiqlangan"]


@admin.register(Maqola)
class MaqolaAdmin(admin.ModelAdmin):
    list_display = ["sarlavha", "muallif", "holat"]
    inlines = [IzohInline]

Endi har bir maqola formasining pastida uning izohlari jadval ko'rinishida chiqadi. extra = 1 bitta bo'sh izoh formasini qo'shadi — yangi izoh qo'shish uchun. Maqolani saqlaganda izohlar ham birga saqlanadi.

StackedInline ga o'tish uchun faqat asosiy sinfni almashtiramiz:

# blog/admin.py
class IzohStackedInline(admin.StackedInline):
    model = Izoh
    extra = 0           # bo'sh forma ko'rsatma

extra haqida. extra — necha dona bo'sh forma oldindan ko'rsatilishini belgilaydi. extra = 0 esa hech narsa ko'rsatmaydi (mavjudlarini tahrirlaysiz, kerak bo'lsa "Yana qo'shish" tugmasini bosasiz). Katta jadvallarda extra = 0 ekranni toza tutadi. Bundan tashqari max_num (eng ko'p yozuv soni) va min_num (eng kam) ni ham belgilash mumkin.

Talab. Inline bo'lish uchun farzand modelda ota modelga ForeignKey (yoki bitta OneToOneField) bo'lishi shart. Izoh.maqola aynan shunday. Agar bir nechta ForeignKey bo'lsa, fk_name bilan qaysi birini ishlatishni aniq ko'rsatasiz.

Admin actions — ommaviy amallar¶

Yuzta maqolani bittalab "nashr qilingan" qilish — azob. Admin action bir vaqtning o'zida tanlangan barcha yozuvlarga amal bajaradi. Ro'yxat tepasidagi "Amal" ochiluvchi ro'yxatida paydo bo'ladi.

Action — bu uchta argument oladigan oddiy funksiya: modeladmin (ModelAdmin obyekti), request (joriy so'rov) va queryset (belgilangan yozuvlar). @admin.action dekoratori esa ro'yxatdagi ko'rinadigan nomni belgilaydi:

# blog/admin.py
from django.contrib import admin
from .models import Maqola


@admin.action(description="Tanlanganlarni nashr qilish")
def nashr_qilish(modeladmin, request, queryset):
    yangilangan = queryset.update(holat="nashr")
    modeladmin.message_user(request, f"{yangilangan} ta maqola nashr qilindi.")


@admin.register(Maqola)
class MaqolaAdmin(admin.ModelAdmin):
    list_display = ["sarlavha", "holat"]
    actions = [nashr_qilish]

Endi ro'yxatda bir necha maqolani belgilab, "Amal" dan "Tanlanganlarni nashr qilish" ni tanlab, "Bajarish" tugmasini bossangiz — hammasi bir SQL UPDATE so'rovi bilan yangilanadi. message_user esa foydalanuvchiga yashil xabar ko'rsatadi.

Tezlik nozikligi. queryset.update(...) — bu bitta SQL UPDATE so'rovi, mingta yozuv uchun ham. Agar har yozuvni alohida obj.save() qilsangiz, mingta so'rov bo'lardi va save() dagi maxsus mantiq, signallar ishlamasligi mumkin. update() esa tez, lekin u save() metodini va pre_save/post_save signallarni chaqirmaydi. Murakkab mantiq kerak bo'lsa, sikl bilan save() ni ishlating (sekinroq, lekin to'liq).

Action sifatida ModelAdmin metodi ham yozish mumkin. Bu, agar self ga murojaat kerak bo'lsa, qulay:

# blog/admin.py
@admin.register(Maqola)
class MaqolaAdmin(admin.ModelAdmin):
    list_display = ["sarlavha", "holat"]
    actions = ["qoralama_qilish"]

    @admin.action(description="Tanlanganlarni qoralamaga qaytarish")
    def qoralama_qilish(self, request, queryset):
        soni = queryset.update(holat="qoralama")
        self.message_user(request, f"{soni} ta maqola qoralamaga qaytarildi.")

Sukut amal. Django'da har modelda "Tanlangan ... larni o'chirish" amali allaqachon bor. Uni o'chirib qo'yish uchun shu ModelAdmin da actions = None, yoki butun saytda global admin.site.disable_action("delete_selected") ishlatiladi. Diqqat: disable_action — bu AdminSite metodi (admin.site.disable_action(...)), ModelAdmin da yo'q; uni self.disable_action(...) deb chaqirsangiz AttributeError chiqadi.

Maxsus ustunlar — `@admin.display`¶

Ba'zan list_display ga model maydoni emas, hisoblangan qiymat chiqarmoqchi bo'lasiz: matn qismini, rangli belgini yoki ikki maydon birikmasini. Buning uchun ModelAdmin ichida metod yozasiz va uni list_display ga qo'shasiz.

@admin.display dekoratori ustun sarlavhasini (description) va tartiblash uchun maydonni (ordering) belgilaydi:

# blog/admin.py
from django.contrib import admin
from django.utils.html import format_html
from .models import Maqola


@admin.register(Maqola)
class MaqolaAdmin(admin.ModelAdmin):
    list_display = ["sarlavha", "qisqa_matn", "holat_belgisi"]

    @admin.display(description="Qisqacha")
    def qisqa_matn(self, obj):
        return obj.matn[:20]

    @admin.display(description="Holat", ordering="holat")
    def holat_belgisi(self, obj):
        rang = "green" if obj.holat == "nashr" else "gray"
        return format_html('<b style="color:{}">{}</b>', rang, obj.get_holat_display())

Bu yerda ikki maxsus ustun:

qisqa_matn — maqola matnining birinchi 20 belgisini ko'rsatadi.
holat_belgisi — holatni rangli qilib ko'rsatadi: nashr — yashil, qoralama — kulrang. ordering="holat" tufayli bu ustun sarlavhasiga bosib tartiblash ham mumkin.

format_html — XSS himoyasi. HTML qaytarayotganda hech qachon oddiy f"<b>{obj.matn}</b>" ishlatmang — bu XSS (zararli skript) teshigi ochadi. format_html esa .format() kabi ishlaydi, lekin argumentlarni avtomatik ekran qiladi (xavfsiz belgilarga aylantiradi). get_holat_display() esa choices li maydonning odam o'qiy oladigan nomini beradi (Django avtomatik beradigan metod).

`admin.site` ni sozlash va so'rov optimizatsiyasi¶

Sarlavha va nomlar¶

Sukut bo'yicha panel "Django administration" deb yoziladi. Buni o'zgartirish uchun admin.site atributlarini sozlaysiz (odatda admin.py oxirida):

# blog/admin.py
from django.contrib import admin

admin.site.site_header = "Blog boshqaruvi"     # tepadagi katta sarlavha
admin.site.site_title = "Blog admin"           # brauzer tab nomi
admin.site.index_title = "Bosh sahifa"         # bosh sahifa sarlavhasi

`list_select_related` — N+1 muammosini oldini olish¶

list_display da ForeignKey (masalan muallif) ko'rsatsangiz, Django har bir qator uchun alohida so'rov yuborib muallifni oladi — 100 maqola = 101 so'rov. Bu N+1 muammosi. list_select_related esa hammasini bitta JOIN ga birlashtiradi:

# blog/admin.py
@admin.register(Maqola)
class MaqolaAdmin(admin.ModelAdmin):
    list_display = ["sarlavha", "muallif", "kategoriya"]
    list_select_related = ["muallif", "kategoriya"]   # bitta JOIN

Bu sozlama 09-bobdagi ilg'or ORM da chuqurroq ochiladigan select_related() ning admin'dagi ko'rinishidir. Katta jadvallarda admin sahifasini sezilarli tezlashtiradi.

Node.js bilan solishtirish. Node.js qo'llanmasidagi ko'p ekotizimda admin panelni qo'lda qurishingiz yoki uchinchi tomon kutubxonalarini ulashingiz kerak bo'ladi. Django esa buni "batareya bilan" beradi — bu uning eng kuchli tomonlaridan biri. Bir necha qator ModelAdmin to'liq CRUD interfeysini, autentifikatsiya bilan birga, beradi.

To'liq `admin.py` — hammasi birga¶

Mana bobda o'rgangan hamma narsani jamlaydigan, ishga tushirib tekshirilgan to'liq admin.py:

# blog/admin.py
from django.contrib import admin

from .models import Muallif, Kategoriya, Maqola, Izoh


class IzohInline(admin.TabularInline):
    model = Izoh
    extra = 1
    fields = ["muallif_ism", "matn", "tasdiqlangan"]


@admin.action(description="Tanlanganlarni nashr qilish")
def nashr_qilish(modeladmin, request, queryset):
    yangilangan = queryset.update(holat="nashr")
    modeladmin.message_user(request, f"{yangilangan} ta maqola nashr qilindi.")


@admin.register(Maqola)
class MaqolaAdmin(admin.ModelAdmin):
    list_display = ["sarlavha", "muallif", "holat", "korishlar", "yaratilgan"]
    list_filter = ["holat", "kategoriya", "yaratilgan"]
    search_fields = ["sarlavha", "matn"]
    ordering = ["-yaratilgan"]
    list_editable = ["holat"]
    prepopulated_fields = {"slug": ("sarlavha",)}
    readonly_fields = ["yaratilgan", "korishlar"]
    inlines = [IzohInline]
    actions = [nashr_qilish]
    fieldsets = [
        ("Asosiy", {"fields": ["sarlavha", "slug", "muallif", "kategoriya"]}),
        ("Mazmun", {"fields": ["matn", "holat"]}),
        ("Statistika", {"fields": ["korishlar", "yaratilgan"], "classes": ["collapse"]}),
    ]


@admin.register(Muallif)
class MuallifAdmin(admin.ModelAdmin):
    list_display = ["ism", "email"]
    search_fields = ["ism"]


admin.site.register(Kategoriya)

Bu fayl python manage.py check ni xatosiz o'tadi va admin paneli to'liq ishlaydi: ro'yxat ustunlari, filtrlar, qidiruv, ro'yxatda holat tahrirlash, slug avtomatik to'ldirish, faqat o'qish maydonlari, izoh inline'lari, nashr action'i va guruhlangan forma.

Mashqlar¶

Quyidagi mashqlar yuqoridagi blog modellariga asoslanadi. Har birini temp loyihada python manage.py check va python manage.py test bilan sinab ko'ring.

Oson¶

Muallif modelini admin'da admin.site.register (sodda usul) bilan ro'yxatdan o'tkazing.
Maqola admin'ida list_display ga sarlavha, holat va yaratilgan ustunlarini qo'shing.
Maqola admin'ida holat va kategoriya bo'yicha filtr (list_filter) qo'shing.
Maqola admin'ida sarlavha bo'yicha qidiruv (search_fields) yoqing.
Maqola ro'yxatini eng yangi maqola tepada turadigan qilib tartiblang (ordering).
Kategoriya admin'ini @admin.register dekorator uslubida yozing.

O'rta¶

Maqola admin'ida holat ni ro'yxatdan to'g'ridan-to'g'ri tahrirlanadigan qiling (list_editable), lekin sarlavha havola bo'lib qolsin.
Maqola formasini uch fieldsets ga ajrating: "Asosiy" (sarlavha, muallif), "Mazmun" (matn, holat), "Texnik" (slug, kategoriya) — oxirgisi collapse bo'lsin.
Izoh ni Maqola formasi ichida TabularInline sifatida ko'rsating, extra=1 bilan.
slug maydonini sarlavha dan prepopulated_fields orqali avtomatik to'ldiradigan qiling.
yaratilgan va korishlar ni readonly_fields qiling va formada ko'rinadigan qiling.
Muallif ismi bo'yicha qidiruv qo'shing (muallif__ism ishlating).

Qiyin¶

"Tanlangan maqolalarni qoralamaga qaytarish" admin action'ini yozing va foydalanuvchiga necha yozuv o'zgargani haqida xabar (message_user) ko'rsating.
list_display ga @admin.display dekoratorli holat_belgisi ustunini qo'shing: nashr — yashil, qoralama — qizil rangda (format_html bilan, XSS xavfsiz).
Maqola ro'yxatida har maqolaning izohlari sonini ko'rsatadigan @admin.display ustunini yozing (ko'rsatma: obj.izohlar.count()), va N+1 ni list_select_related bilan kamaytiring.

Yechimlar

Oson¶

1. Muallif ni sodda ro'yxatdan o'tkazish

# blog/admin.py
from django.contrib import admin
from .models import Muallif

admin.site.register(Muallif)

2. list_display

# blog/admin.py
from django.contrib import admin
from .models import Maqola


@admin.register(Maqola)
class MaqolaAdmin(admin.ModelAdmin):
    list_display = ["sarlavha", "holat", "yaratilgan"]

3. list_filter

# blog/admin.py
@admin.register(Maqola)
class MaqolaAdmin(admin.ModelAdmin):
    list_display = ["sarlavha", "holat", "yaratilgan"]
    list_filter = ["holat", "kategoriya"]

4. search_fields

# blog/admin.py
@admin.register(Maqola)
class MaqolaAdmin(admin.ModelAdmin):
    list_display = ["sarlavha", "holat"]
    search_fields = ["sarlavha"]

5. ordering

# blog/admin.py
@admin.register(Maqola)
class MaqolaAdmin(admin.ModelAdmin):
    list_display = ["sarlavha", "yaratilgan"]
    ordering = ["-yaratilgan"]    # minus = teskari (yangidan eskiga)

6. Dekorator uslubi

# blog/admin.py
from django.contrib import admin
from .models import Kategoriya


@admin.register(Kategoriya)
class KategoriyaAdmin(admin.ModelAdmin):
    list_display = ["nom"]

O'rta¶

7. list_editable (birinchi ustun havola bo'lib qoladi)

# blog/admin.py
@admin.register(Maqola)
class MaqolaAdmin(admin.ModelAdmin):
    list_display = ["sarlavha", "holat"]    # sarlavha birinchi -> havola
    list_editable = ["holat"]               # holat tahrirlanadi

8. fieldsets

# blog/admin.py
@admin.register(Maqola)
class MaqolaAdmin(admin.ModelAdmin):
    fieldsets = [
        ("Asosiy", {"fields": ["sarlavha", "muallif"]}),
        ("Mazmun", {"fields": ["matn", "holat"]}),
        ("Texnik", {"fields": ["slug", "kategoriya"], "classes": ["collapse"]}),
    ]

9. TabularInline

# blog/admin.py
from django.contrib import admin
from .models import Maqola, Izoh


class IzohInline(admin.TabularInline):
    model = Izoh
    extra = 1


@admin.register(Maqola)
class MaqolaAdmin(admin.ModelAdmin):
    inlines = [IzohInline]

10. prepopulated_fields

# blog/admin.py
@admin.register(Maqola)
class MaqolaAdmin(admin.ModelAdmin):
    prepopulated_fields = {"slug": ("sarlavha",)}

11. readonly_fields

# blog/admin.py
@admin.register(Maqola)
class MaqolaAdmin(admin.ModelAdmin):
    readonly_fields = ["yaratilgan", "korishlar"]
    # readonly maydon formada ko'rinadi, lekin tahrirlanmaydi.
    # fields/fieldsets ishlatsangiz, ularni o'sha yerga ham qo'shing.
    fields = ["sarlavha", "matn", "holat", "yaratilgan", "korishlar"]

12. Bog'liq model bo'yicha qidiruv

# blog/admin.py
@admin.register(Maqola)
class MaqolaAdmin(admin.ModelAdmin):
    list_display = ["sarlavha", "muallif"]
    search_fields = ["sarlavha", "muallif__ism"]   # __ orqali FK ichiga kirish

Qiyin¶

13. Action: qoralamaga qaytarish

# blog/admin.py
from django.contrib import admin
from .models import Maqola


@admin.action(description="Tanlanganlarni qoralamaga qaytarish")
def qoralama_qilish(modeladmin, request, queryset):
    soni = queryset.update(holat="qoralama")
    modeladmin.message_user(request, f"{soni} ta maqola qoralamaga qaytarildi.")


@admin.register(Maqola)
class MaqolaAdmin(admin.ModelAdmin):
    list_display = ["sarlavha", "holat"]
    actions = [qoralama_qilish]

14. Rangli holat ustuni (@admin.display + format_html)

# blog/admin.py
from django.contrib import admin
from django.utils.html import format_html
from .models import Maqola


@admin.register(Maqola)
class MaqolaAdmin(admin.ModelAdmin):
    list_display = ["sarlavha", "holat_belgisi"]

    @admin.display(description="Holat", ordering="holat")
    def holat_belgisi(self, obj):
        rang = "green" if obj.holat == "nashr" else "red"
        return format_html('<b style="color:{}">{}</b>', rang, obj.get_holat_display())

format_html argumentlarni avtomatik ekran qiladi — XSS xavfsiz. get_holat_display() esa choices ning odam o'qiy oladigan nomini beradi.

15. Izohlar sonini ko'rsatish + N+1 optimizatsiya

# blog/admin.py
from django.contrib import admin
from .models import Maqola


@admin.register(Maqola)
class MaqolaAdmin(admin.ModelAdmin):
    list_display = ["sarlavha", "muallif", "izohlar_soni"]
    list_select_related = ["muallif", "kategoriya"]   # FK uchun N+1 ni kamaytiradi

    @admin.display(description="Izohlar soni")
    def izohlar_soni(self, obj):
        return obj.izohlar.count()

Eslatma: izohlar.count() har qator uchun bitta COUNT so'rovi yuboradi — ya'ni bu metod o'zi N+1 qiladi. Buni butunlay yo'qotish uchun get_queryset ni qayta yozib, annotate(Count("izohlar")) ishlatish kerak (bu 09-bobda ko'riladi):

# blog/admin.py — to'liq optimallashtirilgan variant
from django.contrib import admin
from django.db.models import Count
from .models import Maqola


@admin.register(Maqola)
class MaqolaAdmin(admin.ModelAdmin):
    list_display = ["sarlavha", "izohlar_soni"]
    list_select_related = ["muallif", "kategoriya"]

    def get_queryset(self, request):
        qs = super().get_queryset(request)
        return qs.annotate(_izoh=Count("izohlar"))

    @admin.display(description="Izohlar soni", ordering="_izoh")
    def izohlar_soni(self, obj):
        return obj._izoh

annotate bilan izohlar soni asosiy so'rov ichida hisoblanadi — bitta so'rov, va ordering="_izoh" tufayli ustun bo'yicha tartiblash ham mumkin.

⬅️ Oldingi: 07 — Model munosabatlari · 🏠 README · Keyingi: 09 — Ilg'or ORM va optimizatsiya ➡️

08 — Admin panel¶

Nega admin panel — Django'ning sovg'asi¶

1-qadam: superuser yaratish va /admin/ ga kirish¶

Skript orqali superuser (CI uchun)¶

2-qadam: modelni ro'yxatdan o'tkazish — admin.site.register¶

ModelAdmin — panelni sozlash markazi¶

list_display — ro'yxat sahifasidagi ustunlar¶

list_filter — o'ng paneldagi filtrlar¶

search_fields — qidiruv qutisi¶

ordering va list_editable¶

fieldsets — forma sahifasini guruhlash¶

prepopulated_fields — slug'ni avtomatik to'ldirish¶

readonly_fields — faqat o'qish uchun maydonlar¶

Inlines — bog'liq yozuvlarni bir sahifada tahrirlash¶

Admin actions — ommaviy amallar¶

Maxsus ustunlar — @admin.display¶

admin.site ni sozlash va so'rov optimizatsiyasi¶

Sarlavha va nomlar¶

list_select_related — N+1 muammosini oldini olish¶

To'liq admin.py — hammasi birga¶

Mashqlar¶

Oson¶

O'rta¶

Qiyin¶

Oson¶

O'rta¶

Qiyin¶

1-qadam: superuser yaratish va `/admin/` ga kirish¶

2-qadam: modelni ro'yxatdan o'tkazish — `admin.site.register`¶

`ModelAdmin` — panelni sozlash markazi¶

`list_display` — ro'yxat sahifasidagi ustunlar¶

`list_filter` — o'ng paneldagi filtrlar¶

`search_fields` — qidiruv qutisi¶

`ordering` va `list_editable`¶

`fieldsets` — forma sahifasini guruhlash¶

`prepopulated_fields` — slug'ni avtomatik to'ldirish¶

`readonly_fields` — faqat o'qish uchun maydonlar¶

Maxsus ustunlar — `@admin.display`¶

`admin.site` ni sozlash va so'rov optimizatsiyasi¶

`list_select_related` — N+1 muammosini oldini olish¶

To'liq `admin.py` — hammasi birga¶