Tarkibga o'tish

03 β€” Bash skripting va avtomatlashtirish

⬅️ Oldingi: 02 β€” Linux server asoslari Β· 🏠 README Β· Keyingi: 04 β€” Tarmoq va server xavfsizligi ➑️

Bu bobda: har kuni qo'lda teradigan takroriy buyruqlarni (backup, deploy, holatni tekshirish) bir marta yozib, qayta-qayta ishlatiladigan skript ga aylantiramiz; shebang va chmod +x bilan skriptni ishga tushirib, o'zgaruvchi, quoting (qo'shtirnoq nega muhim), argument ($1/$@/$#), read bilan input, shartlar (if [[ ... ]], test bayroqlari, &&/||, case), sikllar (for/while/until, break/continue), funksiya (local, return, qiymat qaytarish), exit code ($?) va har skriptni xavfsiz qiladigan set -euo pipefail ni o'rganamiz; pipe (|), qayta yo'naltirish (>/>>/2>&1//dev/null) va command substitution ($(...)) bilan buyruqlarni zanjirlab, oxirida uchta amaliy skript (backup, deploy, health-check) yozib, ularni cron orqali avtomatik rejaga qo'yamiz.

Muammo

Har ertalab serveringizga SSH bilan kirasiz va xuddi shu marosimni qaytarasiz: loyiha papkasiga o'tasiz, git pull qilasiz, npm ci deysiz, xizmatni qayta ishga tushirasiz, keyin saytni ochib "tirikmi" deb tekshirasiz. Beshta-oltita buyruq. Charchaganingizda bittasini unutasiz β€” masalan xizmatni qayta tushirmaysiz β€” va yangi kod ishga tushmay qoladi. Yarim soatdan keyin "nega o'zgarish ko'rinmadi?" deb hayron bo'lasiz.

Yoki: ma'lumotlar bazasini har kuni qo'lda backup qilmoqchisiz. Bir kun qilasiz, ikki kun qilasiz, uchinchi kun esdan chiqadi. To'rtinchi kun disk to'lib, hamma narsa qulaganda β€” backup yo'q.

Odam takroriy ishni yomon bajaradi: zerikadi, unutadi, xato qiladi. Kompyuter esa aksincha β€” bir xil ishni million marta, charchamasdan, aniq bajaradi. Demak yechim oddiy: buyruqlar ketma-ketligini bir marta faylga yozib qo'yamiz, keyin shu faylni chaqiramiz yoki uni cron ga "har kuni soat 3 da o'zing ishga tushir" deb topshirib qo'yamiz. Mana shu fayl β€” Bash skript, va u DevOps ning yuragi: avtomatlashtirishning eng birinchi va eng tez-tez ishlatiladigan vositasi.

Bu bobda til sifatida Bash ni puxta o'rganamiz va kitob bo'ylab ishlatadigan namuna ilovamiz β€” kichik vazifalar API (Node.js) β€” atrofida real skriptlar yozamiz.

Birinchi skript: shebang va chmod +x

Skript β€” bu oddiy matn fayli, ichida terminalga teradigan buyruqlaringiz qator-qator yozilgan. Keling, eng sodda misoldan boshlaylik. salom.sh faylini yarating:

#!/usr/bin/env bash
echo "Salom, DevOps!"
echo "Bugun: $(date +%Y-%m-%d)"

Birinchi qatorga e'tibor bering β€” u shebang deyiladi (#! belgisi). U operatsion tizimga "bu faylni qaysi dastur bilan ishga tushirish kerak"ligini aytadi. Bizning holatda β€” bash bilan.

#!/usr/bin/env bash

πŸ“Œ Nega #!/usr/bin/env bash, oddiy #!/bin/bash emas? env Bash ni PATH ichidan topadi. Turli tizimlarda Bash turli joyda turishi mumkin (masalan /bin/bash, /usr/local/bin/bash). env orqali yozsangiz, skript ko'proq tizimlarda ishlaydi β€” bu portativ (ko'chma) usul.

Skriptni ishga tushirishdan oldin uni bajariladigan (executable) qilib belgilashimiz kerak. Linux fayllarni "shunchaki" ishga tushirmaydi β€” fayl bajarilish ruxsatiga ega bo'lishi shart (buni 02-bobda chmod bilan ko'rganmiz):

chmod +x salom.sh
./salom.sh

Kutilgan natija:

Salom, DevOps!
Bugun: 2026-06-13

⚠️ ./salom.sh dagi ./ ni unutmang. Agar shunchaki salom.sh desangiz, Bash uni PATH ichidan qidiradi va topa olmaydi ("command not found"). ./ β€” "shu papkadagi fayl" degani.

πŸ’‘ chmod +x bilan ovora bo'lmasdan ham skriptni ishga tushirish mumkin: bash salom.sh. Bu holda shebang shart emas va ruxsat ham kerak emas β€” Bash ni o'zingiz to'g'ridan-to'g'ri chaqirasiz. Ikkala usul ham to'g'ri; chmod +x esa skriptni "haqiqiy buyruq"ga aylantiradi.

Quyidagi diagramma butun bob davomida ko'radigan skript bo'laklarini bir qarashda jamlaydi β€” yuqoridan pastga skript shu tartibda o'qiladi:

Bash skript anatomiyasi: shebang, set -euo pipefail, o'zgaruvchi, funksiya, shart va sikl qatlamlari

O'zgaruvchi va quoting

O'zgaruvchi β€” qiymatni saqlaydigan nomli "quti". Bash da o'zgaruvchini nom=qiymat ko'rinishida yaratasiz va $nom bilan o'qiysiz:

#!/usr/bin/env bash
name="Oqil"
echo "Salom, $name!"
echo "Salom, ${name}!"

⚠️ Tenglik belgisi atrofida probel BO'LMASIN. name = "Oqil" (probel bilan) β€” XATO. To'g'risi name="Oqil". Bash uchun name = bu "name buyrug'ini ishga tushir" degani.

$name va ${name} bir xil ishlaydi. Figurali qavs (${name}) qachon kerak? Qiymatni boshqa matnga ulaganda chegarani aniqlash uchun:

fayl="hisobot"
echo "${fayl}_2026.txt"   # hisobot_2026.txt  -> to'g'ri
echo "$fayl_2026.txt"     # bo'sh chiqadi! Bash "fayl_2026" o'zgaruvchisini qidiradi

Quoting: nega doim qo'shtirnoq?

DevOps da eng ko'p uchraydigan xato β€” o'zgaruvchini qo'shtirnoqsiz ishlatish. Quyidagini ko'ring:

yol="/var/log/mening loyiham"
rm -rf $yol        # ❌ XAVFLI: ikkita argumentga bo'linadi!
rm -rf "$yol"      # βœ… TO'G'RI: bitta yo'l sifatida

Birinchi holatda Bash probel bo'yicha bo'lib, rm -rf ga ikkita alohida argument beradi: /var/log/mening va loyiham. Natijada noto'g'ri papka o'chib ketishi mumkin.

πŸ“Œ Oltin qoida: o'zgaruvchini deyarli HAR DOIM "$nom" ko'rinishida qo'shtirnoq ichida yozing. Bu probel va maxsus belgilardan himoya qiladi. Qo'shtirnoqsiz qoldirishning kamdan-kam holati bor; shubha bo'lsa β€” qo'shtirnoq qo'ying.

readonly va environment o'zgaruvchilari

O'zgarmas qiymat uchun readonly ishlating β€” keyin uni tasodifan o'zgartirib bo'lmaydi:

readonly LOYIHA_DIR="/opt/vazifalar-api"
LOYIHA_DIR="/boshqa"   # XATO: readonly variable

export esa o'zgaruvchini environmentga chiqaradi β€” shunda skript chaqirgan boshqa dasturlar ham uni ko'radi:

export NODE_ENV="production"
node server.js          # server.js endi NODE_ENV ni o'qiy oladi

πŸ’‘ Kelishuv: oddiy lokal o'zgaruvchini kichik_harf, environment va sozlama o'zgaruvchilarini KATTA_HARF bilan nomlash odat. Bu skriptni o'qishni osonlashtiradi.

Argumentlar va input

Skriptga "tashqaridan" qiymat berishning ikki yo'li bor: ishga tushirayotganda argument sifatida, yoki ishlash paytida read bilan so'rab olish.

Argumentlar maxsus o'zgaruvchilarda turadi:

Belgi Ma'nosi
$0 Skriptning o'z nomi
$1, $2, ... 1-, 2-, ... argument
$# Argumentlar soni
$@ Hamma argument (alohida-alohida) 
#!/usr/bin/env bash
echo "Skript nomi: $0"
echo "Birinchi argument: $1"
echo "Argumentlar soni: $#"
echo "Hammasi: $@"

Ishga tushiramiz:

./args.sh alfa beta gamma

Natija:

Skript nomi: ./args.sh
Birinchi argument: alfa
Argumentlar soni: 3
Hammasi: alfa beta gamma

πŸ’‘ Argument berilmagan bo'lsa standart qiymat: ${1:-status} β€” "agar $1 bo'sh bo'lsa, status ni ishlat". Argument majburiy bo'lsa va berilmasa to'xtatmoqchi bo'lsangiz: ${1:?Manzilni bering} β€” bu yo'qligida xato berib chiqadi.

read bilan foydalanuvchidan jonli so'rash:

#!/usr/bin/env bash
read -rp "Ismingiz: " ism
echo "Salom, $ism"

read -rp da -p so'rov matnini ko'rsatadi, -r esa teskari chiziq (\) ni "xom" o'qiydi (skriptlarda deyarli har doim -r ishlating).

set -euo pipefail: har skriptning birinchi qatori

Bu β€” bobning eng muhim qoidasi. Sodda skript jimgina xato qiladi: bir buyruq qulaydi, lekin skript davom etaveradi, go'yo hammasi joyida. DevOps da bu falokat: backup qulagani holda skript "tayyor" deb chiqadi, siz esa backup bor deb o'ylab yuribsiz.

Yechim β€” skriptning eng boshiga (shebangdan keyin) shu qatorni qo'yish:

#!/usr/bin/env bash
set -euo pipefail

Uchta harf, uchta himoya:

  • -e (errexit) β€” biror buyruq xato (exit code 0 dan farqli) qaytarsa, skript darrov to'xtaydi. Xatoni e'tiborsiz qoldirib davom etmaydi.
  • -u (nounset) β€” yo'q (e'lon qilinmagan) o'zgaruvchini ishlatsangiz, xato beradi. Bu yozuv xatolarini ($LOYHIA_DIR o'rniga $LOYIHA_DIR) tutadi.
  • -o pipefail β€” pipe (|) ichidagi biror buyruq qulasa, butun zanjir qulagan hisoblanadi. Busiz faqat oxirgi buyruqning natijasi hisobga olinadi.

Misol bilan ko'raylik. -e siz:

#!/usr/bin/env bash
echo "1-qator"
false              # bu buyruq doim xato (exit 1) qaytaradi
echo "2-qator"     # baribir chiqadi -- yomon!

set -e bilan:

#!/usr/bin/env bash
set -euo pipefail
echo "1-qator"
false              # bu yerda skript TO'XTAYDI
echo "2-qator"     # umuman ishlamaydi

Ikkinchi skriptning natijasi faqat 1-qator bo'ladi va u exit code 1 bilan chiqadi. Aynan shuni xohlaymiz: xato bo'lsa, davom etmasin.

πŸ“Œ Qoida: har bir production skript set -euo pipefail bilan boshlanadi. Bu kichik odat sizni "jimgina qulagan deploy" muammosidan asraydi. Hozir buni odat qiling β€” keyingi boblardagi har bir skriptda uni ko'rasiz.

Shartlar: if, test va case

Skript ko'pincha qaror qabul qilishi kerak: "fayl bormi? yo'qmi?", "port band emasmi?". Buning uchun if ishlatamiz:

if [[ -f "/etc/nginx/nginx.conf" ]]; then
  echo "Nginx config mavjud"
else
  echo "Nginx config yo'q"
fi

[[ ... ]] β€” bu test ifodasi. Eng ko'p ishlatiladigan bayroqlar:

Test Rost bo'ladi, agar...
-f fayl fayl mavjud (oddiy fayl)
-d papka papka mavjud
-e yol fayl yoki papka mavjud
-z "$s" satr bo'sh (uzunligi nol)
-n "$s" satr bo'sh emas
"$a" == "$b" ikki satr teng
"$a" != "$b" teng emas
"$x" -eq N sonlar teng (-ne, -gt, -lt, -ge, -le)

⚠️ Satr uchun ==, son uchun -eq. "$a" == "$b" β€” matnni taqqoslaydi; "$x" -eq 5 β€” sonni. Ularni aralashtirmang. Va [[ dan keyin, ]] dan oldin probel shart: [[ -f x ]] to'g'ri, [[-f x]] xato.

πŸ’‘ Eski [ ... ] (bitta qavs) ham bor, lekin [[ ... ]] (ikki qavs) afzal: u quoting xatolariga chidamliroq va &&/|| ni ichida qo'llab-quvvatlaydi. Yangi Bash skriptlarda [[ ]] ishlating.

Qisqa shartlar uchun && ("va keyin, agar oldingisi muvaffaqiyatli bo'lsa") va || ("aks holda") qulay:

[[ -d /opt/app ]] && echo "papka bor"
[[ -f config.yaml ]] || echo "config topilmadi!"

Ko'p variantli tanlov uchun esa if-elif zanjiri o'rniga case toza ko'rinadi. Bu β€” start/stop/status uslubidagi boshqaruv skriptlarining klassik shakli:

#!/usr/bin/env bash
set -euo pipefail
buyruq="${1:-status}"

case "$buyruq" in
  start)   echo "Xizmat ishga tushmoqda" ;;
  stop)    echo "Xizmat to'xtatilmoqda" ;;
  status)  echo "Holat: ishlamoqda" ;;
  *)       echo "Noma'lum buyruq: $buyruq"; exit 1 ;;
esac

Har bir variant ) bilan tugaydi, blok ;; bilan yopiladi, *) esa "boshqa har qanday qiymat" (default). ./xizmat.sh start -> Xizmat ishga tushmoqda, ./xizmat.sh nimadir -> xato va exit 1.

Sikllar: for, while, until

Sikl β€” bir ishni ko'p marta takrorlash. DevOps da bu juda tez-tez kerak: "har bir muhitga deploy qil", "har bir log faylini siqib qo'y", "xizmat ko'tarilguncha kutib tur".

for β€” ro'yxat bo'yicha aylanadi:

for muhit in dev staging prod; do
  echo "Deploy qilinmoqda: $muhit"
done

Fayllar bo'yicha aylanish (glob bilan) β€” backup va log skriptlarda doim uchraydi:

for f in /var/log/*.log; do
  echo "Topildi: $(basename "$f")"
done

while β€” shart rost ekan, takrorlaydi:

i=1
while [[ "$i" -le 3 ]]; do
  echo "Urinish $i"
  i=$((i + 1))
done

$((...)) β€” arifmetika; i=$((i + 1)) hisoblagichni bittaga oshiradi. until esa while ning teskarisi β€” shart rost bo'lguncha takrorlaydi (masalan "javob 200 bo'lguncha kut").

Siklni boshqarish:

  • break β€” siklni butunlay to'xtatadi;
  • continue β€” joriy qadamni tashlab, keyingisiga o'tadi.
for x in 1 2 3 4 5; do
  [[ "$x" -eq 3 ]] && continue   # 3 ni tashlab ket
  [[ "$x" -eq 5 ]] && break      # 5 da to'xta
  echo "x=$x"
done

Natija: x=1, x=2, x=4 (3 tashlandi, 5 da to'xtadi).

Funksiya: takror kodni bir joyga yig'ish

Skript kattalashganda bir xil kod bo'laklari takrorlana boshlaydi β€” masalan har joyda "vaqt bilan log yozish". Funksiya bu takrorni bartaraf qiladi: bir marta yozasiz, nom bilan chaqirasiz.

#!/usr/bin/env bash
set -euo pipefail

log() {
  echo "[$(date '+%H:%M:%S')] $*"
}

salomlash() {
  local ism="$1"          # local: faqat shu funksiya ichida ko'rinadi
  echo "Salom, ${ism}!"
}

log "Skript boshlandi"
xabar=$(salomlash "DevOps")    # funksiya echo qilgan qiymatni olamiz
echo "$xabar"
log "Skript tugadi"

Diqqat qilingan ikki narsa:

  • local ism="$1" β€” funksiya ichidagi o'zgaruvchini local qiling. Aks holda u global bo'lib, skriptning boshqa joyidagi shu nomli o'zgaruvchini buzishi mumkin.
  • Funksiya argumentlari ham $1, $2, $@ (xuddi skript kabi).

Funksiya ikki xil "javob" qaytaradi:

  1. Exit code β€” return 0 (muvaffaqiyat) yoki return 1 (xato). Buni if da ishlatasiz.
  2. Qiymat β€” echo bilan chiqarasiz, chaqirgan joyda $(...) bilan ushlab olasiz.
fayl_bormi() {
  if [[ -e "$1" ]]; then
    return 0     # rost
  else
    return 1     # yolg'on
  fi
}

if fayl_bormi "/etc/hostname"; then
  echo "fayl mavjud"
fi

πŸ“Œ Funksiya qiymatni return bilan QAYTARMAYDI β€” return faqat 0..255 oralig'idagi exit code uchun. Matn yoki son qaytarish uchun echo qiling, natijani $(funksiya) bilan oling. Bu C/Python dan kelgan dasturchilarni ko'p chalg'itadi.

Pipe, qayta yo'naltirish va command substitution

Bash ning kuchi β€” kichik buyruqlarni zanjirlab, kattaroq ish chiqarishda. Bu yerda uchta tushuncha bor.

Pipe (|) β€” bir buyruqning chiqishini (stdout) keyingi buyruqning kirishiga ulaydi:

cat /var/log/syslog | grep "ERROR" | wc -l

Bu "syslog faylini o'qi -> faqat ERROR qatorlarni qoldir -> nechta ekanini sana" degani.

Qayta yo'naltirish β€” chiqishni ekran o'rniga faylga yuboradi:

  • > β€” faylga yozadi (eski mazmunni o'chirib);
  • >> β€” fayl oxiriga qo'shadi;
  • 2> β€” xato oqimini (stderr) yo'naltiradi;
  • 2>&1 β€” stderr ni stdout bilan birlashtiradi ("xatoni ham shu joyga yubor");
  • /dev/null β€” "axlat qutisi", yuborilgan hamma narsa yo'qoladi.

Har bir Linux buyrug'ida ikkita chiqish oqimi bor: stdout (raqami 1, oddiy natija) va stderr (raqami 2, xato xabarlari). Quyidagi diagramma cat log.txt | grep ERROR > xatolar.txt da ma'lumot qanday oqishini ko'rsatadi:

Pipe va qayta yo'naltirish oqimi: stdout pipe orqali keyingi buyruqqa, undan faylga; stderr alohida oqim

Amaliy namunalar:

echo "boshlandi" > deploy.log          # logni yangidan boshla
echo "qadam 1 tugadi" >> deploy.log     # oxiriga qo'sh
./skript.sh >> deploy.log 2>&1          # ham natija, ham xato logga
./tekshir.sh 2>/dev/null                # xato xabarlarini ko'rsatma

πŸ“Œ >> log 2>&1 β€” DevOps da eng ko'p ishlatiladigan idioma: skriptning butun chiqishini (oddiy + xato) bitta log fayl oxiriga qo'shadi. Tartib muhim: 2>&1 >> dan keyin turadi.

Command substitution ($(...)) β€” buyruqni ishga tushirib, uning natijasini o'zgaruvchiga oladi:

sana=$(date +%Y-%m-%d)
fayllar_soni=$(ls | wc -l)
joriy_dir=$(pwd)
echo "Bugun $sana, $joriy_dir da $fayllar_soni element bor"

πŸ’‘ Eski qo'llanmalarda `date` (teskari apostrof) ko'rasiz β€” bu eski usul. $(...) afzal: u o'qishga oson va ichma-ich ($(... $(...) ...)) ishlaydi.

Amaliy skript 1: backup

Endi o'rgangan hamma narsani birlashtirib, real skript yozamiz. Birinchisi β€” papkani sana bilan nomlangan tar.gz arxivga oladigan backup skripti:

#!/usr/bin/env bash
set -euo pipefail

MANBA="${1:?Iltimos backup qilinadigan papkani bering}"
NISHON_DIR="${2:-/opt/backups}"

mkdir -p "$NISHON_DIR"
sana=$(date +%Y-%m-%d_%H%M%S)
nom="backup_${sana}.tar.gz"
yol="${NISHON_DIR}/${nom}"

echo "[$(date '+%H:%M:%S')] Backup boshlandi: $MANBA -> $yol"
tar -czf "$yol" -C "$(dirname "$MANBA")" "$(basename "$MANBA")"
hajm=$(du -h "$yol" | cut -f1)
echo "[$(date '+%H:%M:%S')] Tayyor: $yol ($hajm)"

Ishga tushirish va natija:

./backup.sh /opt/vazifalar-api /opt/backups

[22:02:20] Backup boshlandi: /opt/vazifalar-api -> /opt/backups/backup_2026-06-13_220220.tar.gz
[22:02:20] Tayyor: /opt/backups/backup_2026-06-13_220220.tar.gz (1.0K)

Bu yerda hamma narsa ishlamoqda: ${1:?...} argumentni majbur qiladi, ${2:-/opt/backups} standart qiymat beradi, $(date ...) arxivni vaqt bilan nomlaydi (eski backuplar ustiga yozilmaydi), tar -czf esa siqilgan arxiv yaratadi.

πŸ’‘ Eski backuplarni avtomatik tozalash uchun bir qator qo'shing β€” 7 kundan eski arxivlarni o'chiradi:

find "$NISHON_DIR" -name "backup_*.tar.gz" -mtime +7 -delete

Amaliy skript 2: deploy

Ikkinchi skript β€” namuna vazifalar API mizni yangilaydigan deploy skripti: yangi kodni tortadi, bog'liqliklarni o'rnatadi va xizmatni qayta ishga tushiradi.

#!/usr/bin/env bash
set -euo pipefail

LOYIHA_DIR="${1:?Loyiha papkasini bering}"
XIZMAT="${2:-vazifalar-api}"

log() { echo "[$(date '+%H:%M:%S')] $*"; }

cd "$LOYIHA_DIR"

log "Yangi kod tortilmoqda..."
git pull --ff-only origin main

log "Bog'liqliklar o'rnatilmoqda..."
npm ci --omit=dev

log "Xizmat qayta ishga tushirilmoqda: $XIZMAT"
sudo systemctl restart "$XIZMAT"

log "Deploy tugadi."

⚠️ Illustrativ. git pull, npm ci va ayniqsa sudo systemctl restart real serverni va o'rnatilgan xizmatni talab qiladi β€” buni o'z VPS ingizda ishga tushiring. Skriptning strukturasi (tuzilishi) to'liq to'g'ri va lokal mashinada bash -n bilan sintaksis hamda izohlangan (buyruqlar # bilan o'chirilgan) variant haqiqatan tekshirilgan; git/systemctl qatorlari esa serveringizda ishlaydi. systemctl ni 19-bobda batafsil ko'ramiz.

πŸ“Œ --ff-only "faqat oldinga tezlatish" β€” agar serverdagi kod va GitHub bir-biriga zid bo'lsa, jimgina merge qilib chalkashtirmaydi, balki xato berib to'xtaydi. set -e tufayli deploy ham to'xtaydi β€” bu xavfsizroq.

Amaliy skript 3: health-check

Uchinchisi β€” ilova "tirik"ligini HTTP holat kodi orqali tekshiradigan skript. Bu monitoring va deploy dan keyingi tekshiruv uchun asos (25-26 boblarda monitoringga qaytamiz):

#!/usr/bin/env bash
set -euo pipefail

URL="${1:-http://localhost:3000/health}"

kod=$(curl -s -o /dev/null -w "%{http_code}" "$URL")

if [[ "$kod" == "200" ]]; then
  echo "OK: $URL javob berdi ($kod)"
  exit 0
else
  echo "XATO: $URL holati $kod" >&2
  exit 1
fi

curl -s -o /dev/null -w "%{http_code}" β€” sahifa mazmunini ko'rsatmasdan (-o /dev/null), jimgina (-s), faqat HTTP holat kodini (-w "%{http_code}") qaytaradi. 200 bo'lsa β€” sog'lom, exit 0; aks holda xato xabarini stderr ga (>&2) yuborib, exit 1 qaytaradi.

⚠️ Illustrativ qism β€” curl real ishlayotgan ilovaga ulanishi kerak. Skriptning mantig'i (kodni tekshirish, exit code qaytarish) lokal sinovda statusni taqlid qilib tasdiqlangan: 200 -> exit 0, 503 -> exit 1. O'z serveringizda ilovangizning haqiqiy /health manziliga moslang.

πŸ’‘ Exit code qaytarish nega muhim? Chunki bu skriptni boshqa skript yoki cron ichida ishlatish mumkin: ./healthcheck.sh && echo "deploy muvaffaqiyatli" β€” health-check o'tsa, keyingi qadam ishga tushadi.

cron bilan rejalashtirish

Skriptlarimiz tayyor, lekin ularni qo'lda ishga tushirsak β€” yana o'sha "unutish" muammosi. cron β€” Linux ning ichki "budilnik"i: berilgan vaqtda skriptni o'zi ishga tushiradi.

O'z jadvalingizni tahrirlash:

crontab -e

Har bir qator β€” bitta rejalashtirilgan vazifa. Format: beshta maydon + buyruq. Maydonlar β€” daqiqa, soat, oyning kuni, oy, haftaning kuni:

Cron jadval formati: daqiqa, soat, oy kuni, oy, hafta kuni maydonlari va amaliy misol

* belgisi "har biri" degani. Misollar:

# daqiqa soat kun oy hafta   buyruq
0 3 * * *      /opt/backup.sh /opt/vazifalar-api >> /var/log/backup.log 2>&1
*/5 * * * *    /opt/healthcheck.sh >> /var/log/health.log 2>&1
0 0 * * 0      /opt/haftalik-tozalash.sh >> /var/log/cleanup.log 2>&1

Ularni o'qiymiz:

  • 0 3 * * * β€” har kuni soat 03:00 da (daqiqa 0, soat 3, qolgani har biri) backup;
  • */5 * * * * β€” har 5 daqiqada health-check (*/5 β€” "har 5-chi");
  • 0 0 * * 0 β€” har yakshanba yarim tunda (hafta kuni 0 = yakshanba) tozalash.

πŸ“Œ Har cron qatorida >> log 2>&1 ni qo'shing. Cron skriptni "ko'rinmas" fonda ishga tushiradi β€” ekran yo'q. Agar chiqishni faylga yo'naltirmasangiz, skript qulasa ham xabar topa olmaysiz. Log fayl β€” yagona ko'zingiz.

⚠️ Cron muhiti "yalang'och". Cron skriptni juda kam PATH va environment bilan ishga tushiradi β€” sizning terminaldagi sozlamalaringiz bo'lmaydi. Shuning uchun cron skriptlarda to'liq yo'l ishlating (/opt/backup.sh, node emas /usr/bin/node) va kerakli environment o'zgaruvchilarini skript ichida o'zingiz e'lon qiling.

ℹ️ Illustrativ: crontab -e va real jadval o'z serveringizda ishlaydi (bu yerda yozilgan vaqtlar va formatlar to'g'ri). Mashq uchun jadvalni */1 * * * * (har daqiqa) qilib qo'yib, log faylga yozilayotganini kuzating, keyin to'g'rilang. Joriy jadvalni ko'rish: crontab -l.

πŸ’‘ Zamonaviy serverlarda cron o'rniga systemd timer ham ishlatiladi (19-bobda ko'ramiz) β€” u logni journald ga yozadi va bog'liqliklarni boshqarishda kuchliroq. Boshlash uchun esa cron sodda va hamma joyda bor.

03-bob mashqlari

Mashqlar uchun lokal mashinangizda yoki sinov VPS ingizda vaqtinchalik papka oching (masalan ~/bash-mashq). Har bir skriptda set -euo pipefail ishlating va bash -n skript.sh bilan sintaksisni tekshirib oding.

Oson

  1. salom.sh skriptini yarating: shebang #!/usr/bin/env bash, echo bilan ismingizni va $(date) bilan joriy vaqtni chiqarsin. chmod +x qilib ./salom.sh bilan ishga tushiring.
  2. Skript yarating: ikkita o'zgaruvchi (ism va shahar) e'lon qilib, ularni "Men ${ism}, ${shahar}dan" ko'rinishida chop eting. O'zgaruvchini doim qo'shtirnoq ichida ishlating.
  3. args.sh yarating: $0, $1, $# va $@ ni chop etsin. Uni uchta argument bilan ishga tushirib, natijani kuzating.
  4. read -rp bilan foydalanuvchidan ismini so'rab, "Salom, " deb javob beradigan skript yozing.

O'rta

  1. set -euo pipefail ni qo'shilgan va qo'shilmagan ikki skript yozing; ikkalasiga ham o'rtaga false buyrug'ini qo'ying. Farqni kuzating: qaysi biri to'xtaydi, qaysi biri davom etadi?
  2. Argument sifatida fayl yo'lini qabul qiladigan skript: agar fayl mavjud bo'lsa "topildi", aks holda "yo'q" desin ([[ -f ... ]]).
  3. case bilan start/stop/status ni boshqaradigan skript yozing; noma'lum buyruqda xato xabar berib exit 1 qilsin.
  4. for sikli bilan dev staging prod ro'yxati bo'yicha aylanib, har biri uchun "Deploy: " chop eting.
  5. while sikli bilan 1 dan 10 gacha sanang, lekin faqat juft sonlarni chop eting ($((i % 2)) dan foydalaning).
Yechim (9) 
#!/usr/bin/env bash
set -euo pipefail
i=1
while [[ "$i" -le 10 ]]; do
  if [[ $((i % 2)) -eq 0 ]]; then
    echo "$i"
  fi
  i=$((i + 1))
done

$((i % 2)) β€” qoldiqni hisoblaydi: juft sonda 0 chiqadi, shuning uchun -eq 0 shartiga tushadi. i=$((i + 1)) hisoblagichni oshirmasa, sikl cheksiz aylanadi.

  1. log() funksiyasi yozing: u har bir xabarning oldiga [soat:daqiqa:soniya] qo'shsin (date '+%H:%M:%S'). Uni uch marta chaqirib sinab ko'ring.
Yechim (10) 
#!/usr/bin/env bash
set -euo pipefail

log() {
  echo "[$(date '+%H:%M:%S')] $*"
}

log "Skript boshlandi"
log "Ishlamoqda..."
log "Tugadi"

$* funksiyaga berilgan barcha argumentlarni bitta satr qilib oladi, shuning uchun log "bir necha so'z" to'g'ri ishlaydi. $(date ...) har chaqiruvda joriy vaqtni hisoblaydi.

Qiyin

  1. Backup skript. Argument sifatida manba papkani va (ixtiyoriy) nishon papkani oladigan skript yozing; manbani sana bilan nomlangan tar.gz ga arxivlasin. Manba berilmasa xato bilan to'xtasin (${1:?...}).
Yechim (11) 
#!/usr/bin/env bash
set -euo pipefail

MANBA="${1:?Iltimos backup qilinadigan papkani bering}"
NISHON_DIR="${2:-/opt/backups}"

mkdir -p "$NISHON_DIR"
sana=$(date +%Y-%m-%d_%H%M%S)
yol="${NISHON_DIR}/backup_${sana}.tar.gz"

echo "Backup: $MANBA -> $yol"
tar -czf "$yol" -C "$(dirname "$MANBA")" "$(basename "$MANBA")"
echo "Tayyor ($(du -h "$yol" | cut -f1))"

tar -C "$(dirname ...)" "$(basename ...)" papkaga "kirib" arxivlaydi, shunda arxiv ichida to'liq absolyut yo'l emas, faqat papka nomi qoladi. ${2:-/opt/backups} nishon berilmasa standart joyni ishlatadi.

  1. Health-check skript. Argument sifatida URL oladigan skript: curl bilan HTTP holat kodini olib, 200 bo'lsa "OK" deb exit 0, aks holda xatoni stderr ga yozib exit 1 qaytarsin.
Yechim (12) 
#!/usr/bin/env bash
set -euo pipefail

URL="${1:-http://localhost:3000/health}"
kod=$(curl -s -o /dev/null -w "%{http_code}" "$URL")

if [[ "$kod" == "200" ]]; then
  echo "OK: $URL ($kod)"
  exit 0
else
  echo "XATO: $URL holati $kod" >&2
  exit 1
fi

-o /dev/null mazmunni tashlaydi, -w "%{http_code}" faqat kodni qaytaradi. >&2 xatoni stderr ga yo'naltiradi, shunda uni 2> bilan alohida ushlash mumkin. Exit code tufayli skriptni && zanjirida ishlatsa bo'ladi.

  1. Retry funksiyasi. Buyruqni eng ko'pi bilan 3 marta urinib ko'radigan funksiya yozing: muvaffaqiyatli bo'lsa to'xtasin, har urinishdan keyin 2 soniya kutsin (sleep 2). (until yoki for + break bilan.)
Yechim (13) 
#!/usr/bin/env bash
set -euo pipefail

urinib_kor() {
  local urinish=1
  local maksimum=3
  while [[ "$urinish" -le "$maksimum" ]]; do
    echo "Urinish $urinish/$maksimum..."
    if "$@"; then
      echo "Muvaffaqiyat!"
      return 0
    fi
    urinish=$((urinish + 1))
    sleep 2
  done
  echo "Hamma urinish qulagan" >&2
  return 1
}

urinib_kor curl -sf http://localhost:3000/health

"$@" funksiyaga berilgan buyruqni (argumentlari bilan) ishga tushiradi. if "$@"; then buyruq muvaffaqiyatli (exit 0) bo'lsa ishlaydi. Bu β€” tarmoq beqaror bo'lganda health-check yoki API chaqiruvlari uchun klassik DevOps namunasi.

  1. Deploy skript. log() funksiyasi, set -euo pipefail va cd "$LOYIHA_DIR" bilan deploy skripti yozing: kod tortish, bog'liqlik o'rnatish, xizmatni qayta tushirish qadamlarini bajarsin. (Real git/systemctl qatorlarini izohda qoldirib, bash -n bilan tekshiring.)
Yechim (14) 
#!/usr/bin/env bash
set -euo pipefail

LOYIHA_DIR="${1:?Loyiha papkasini bering}"
XIZMAT="${2:-vazifalar-api}"

log() { echo "[$(date '+%H:%M:%S')] $*"; }

cd "$LOYIHA_DIR"
log "Kod tortilmoqda..."
git pull --ff-only origin main
log "Bog'liqliklar..."
npm ci --omit=dev
log "Qayta ishga tushirish: $XIZMAT"
sudo systemctl restart "$XIZMAT"
log "Tayyor."

set -e tufayli git pull yoki npm ci qulasa, deploy darrov to'xtaydi va buzuq holatda xizmat qayta tushirilmaydi. --ff-only zid o'zgarishlarda merge qilmay xato beradi β€” bu xavfsizroq.

  1. Cron jadvali. Quyidagi vazifalar uchun cron qatorlarini yozing va har birining ma'nosini izohlang: (a) har kuni 02:30 da backup; (b) har 10 daqiqada health-check; (c) har dushanba soat 06:00 da haftalik hisobot. Har birida >> log 2>&1 bo'lsin.
Yechim (15) 
# daqiqa soat kun oy hafta   buyruq
30 2 * * *       /opt/backup.sh /opt/vazifalar-api >> /var/log/backup.log 2>&1
*/10 * * * *     /opt/healthcheck.sh >> /var/log/health.log 2>&1
0 6 * * 1        /opt/haftalik-hisobot.sh >> /var/log/hisobot.log 2>&1

(a) 30 2 * * * β€” daqiqa 30, soat 2, qolgani har biri -> har kuni 02:30. (b) */10 * * * * β€” "har 10-chi daqiqa". (c) 0 6 * * 1 β€” hafta kuni 1 = dushanba, soat 6, daqiqa 0. >> log 2>&1 chiqish va xatoni log faylga yozadi, chunki cron da ekran yo'q.

  1. To'liq skript. case bilan boshqariladigan xizmat.sh yozing: backup -> backup funksiyasini chaqirsin, check -> health-check funksiyasini, deploy -> ikkalasini ham (set -e tufayli check qulasa deploy to'xtasin). log() funksiyasi va to'g'ri exit code bilan.
Yechim (16) 
#!/usr/bin/env bash
set -euo pipefail

LOYIHA_DIR="/opt/vazifalar-api"
BACKUP_DIR="/opt/backups"
URL="http://localhost:3000/health"

log() { echo "[$(date '+%H:%M:%S')] $*"; }

backup() {
  log "Backup boshlandi"
  local sana; sana=$(date +%Y-%m-%d_%H%M%S)
  tar -czf "${BACKUP_DIR}/backup_${sana}.tar.gz" \
      -C "$(dirname "$LOYIHA_DIR")" "$(basename "$LOYIHA_DIR")"
  log "Backup tayyor"
}

check() {
  log "Health-check"
  local kod; kod=$(curl -s -o /dev/null -w "%{http_code}" "$URL")
  if [[ "$kod" != "200" ]]; then
    log "XATO: holat $kod"
    return 1
  fi
  log "OK ($kod)"
}

case "${1:-help}" in
  backup) backup ;;
  check)  check ;;
  deploy) check && backup ;;
  *)      echo "Foydalanish: $0 {backup|check|deploy}" >&2; exit 1 ;;
esac

deploy da check && backup ishlatilgani sababli, health-check qulasa (return 1) backup ishlamaydi. local sana; sana=$(...) ikki qatorda yozilgani bejiz emas: local x=$(...) bir qatorda yozilsa, $(...) ning exit code i yashirinadi va set -e ni chalg'itadi β€” shuning uchun e'lon va tayinlashni ajratdik.

⬅️ Oldingi: 02 β€” Linux server asoslari Β· 🏠 README Β· Keyingi: 04 β€” Tarmoq va server xavfsizligi ➑️