Tarkibga o'tish

10 β€” Formalar va validatsiya

⬅️ Oldingi: 09 β€” Ilg'or ORM va optimizatsiya Β· 🏠 README Β· Keyingi: 11 β€” Class-based views (CBV) ➑️

Bu bobda: foydalanuvchidan ma'lumot olishni Django'cha o'rganamiz. Nega xom request.POST bilan ishlash xavfli ekanini ko'rib, forms.Form yozamiz: maydon turlari (CharField, EmailField, IntegerField, ChoiceField, BooleanField...), as_p bilan HTML render, GET va POST oqimi (bitta view ikki vazifa), is_valid() va cleaned_data. Keyin validatsiyani chuqurlashtiramiz: clean_<maydon>() bitta maydon uchun, clean() maydonlararo qoidalar uchun, add_error() va ValidationError. Xatoni shablonda ko'rsatishni, {% csrf_token %} bilan CSRF himoyasini va widgetlar (Textarea, PasswordInput, atributlar) ni o'rganamiz. Oxirida forms.ModelForm β€” modeldan formani avtomatik yasash va form.save() bilan to'g'ridan-to'g'ri bazaga yozish, jumladan save(commit=False) nayrangi. Hamma kod Django 6.0.6 da haqiqatan ishga tushirib tekshirilgan.

Muammo: xom ma'lumotga ishonib bo'lmaydi

Oldingi boblarda biz ma'lumotni bazadan o'qishni ko'p ko'rdik (ORM, queryset). Endi teskari yo'nalish: foydalanuvchi bizga ma'lumot yuboradi β€” ro'yxatdan o'tish formasi, izoh, qidiruv, profil tahriri. Bu ma'lumot HTML <form> orqali keladi va viewda request.POST ichida turadi.

Python'da request.POST β€” bu lug'atga o'xshash obyekt va undagi hamma qiymat string. Agar uni qo'lda tekshirmoqchi bo'lsangiz, har forma uchun shunaqa kod yozishingizga to'g'ri keladi:

# ❌ Qo'lda tekshirish: uzun, takroriy, xatoga moyil
def aloqa(request):
    ism = request.POST.get("ism", "").strip()
    email = request.POST.get("email", "")
    yosh = request.POST.get("yosh", "")

    xatolar = {}
    if not ism:
        xatolar["ism"] = "Ism bo'sh bo'lmasin"
    if len(ism) > 100:
        xatolar["ism"] = "Ism juda uzun"
    if "@" not in email:
        xatolar["email"] = "Email noto'g'ri"
    try:
        yosh = int(yosh)        # string -> int qo'lda
    except ValueError:
        xatolar["yosh"] = "Yosh raqam bo'lsin"
    # ... va yana o'nlab if, har forma uchun qaytadan

Muammolar aniq: kod uzun, har formada takrorlanadi, xato xabarlarini qo'lda to'playsiz, int() ga o'tkazishni unutsangiz dastur qulaydi, va eng yomoni β€” bitta tekshiruvni tashlab ketsangiz, ilovangizda xavfsizlik teshigi paydo bo'ladi.

Django bularning hammasini bitta joyga jamlaydi β€” Form klassiga. Siz faqat maydonlarni e'lon qilasiz, qolganini (turini tekshirish, string'dan kerakli tipga o'tkazish, xatolarni to'plash, HTML chizish) Django bajaradi:

# Xuddi shu narsa, Django'cha
from django import forms

class AloqaForm(forms.Form):
    ism = forms.CharField(max_length=100)
    email = forms.EmailField()
    yosh = forms.IntegerField(required=False)

Mana shu uch qator yuqoridagi 20 qator if'ni almashtiradi. Boshlaymiz.

Eslatma: bu kitob Python bilishni faraz qiladi (Python qo'llanmasi). Lekin Django formalariga xos hamma narsa shu yerda tushuntiriladi. Agar siz Node.js'dan kelgan bo'lsangiz, Django formasi β€” bu express-validator + shablon-render + CSRF himoyasini bitta klassga jamlangan ko'rinishi (Node.js validatsiya bilan solishtiring).

forms.Form β€” birinchi forma

Form klassi β€” Python klassi bo'lib, har bir atribut bitta forma maydonini bildiradi. Faylni odatda ilovaning ichida forms.py deb nomlaymiz:

# blog/forms.py
from django import forms

class AloqaForm(forms.Form):
    ism = forms.CharField(label="Ismingiz", max_length=100)
    email = forms.EmailField(label="Email")
    xabar = forms.CharField(label="Xabar", widget=forms.Textarea)
    yosh = forms.IntegerField(label="Yoshingiz", min_value=0, required=False)

E'tibor bering:

  • Har maydon β€” forms.<Tur>Field(...) ko'rinishida. Tur maydon qanday ma'lumot qabul qilishini va qanday tekshirilishini belgilaydi.
  • label β€” formada ko'rinadigan yorliq. Bermasangiz, Django maydon nomidan avtomatik yasaydi (ism -> "Ism").
  • required=False β€” maydon majburiy emas (standart True).
  • widget=forms.Textarea β€” bu maydon bitta qatorli <input> emas, ko'p qatorli <textarea> bo'lib chizilsin. Widget β€” maydon HTML'da qanday ko'rinishi.
  • min_value=0 β€” IntegerField uchun eng kichik ruxsat etilgan qiymat.

Bu maydon turi (qanday ma'lumot, qanday tekshiriladi) va widget (qanday ko'rinadi) ikki alohida tushuncha β€” buni keyinroq batafsil ko'ramiz.

Ko'p ishlatiladigan maydon turlari

Maydon Qabul qiladi HTML Asosiy argumentlar
CharField matn <input type="text"> max_length, min_length, strip
EmailField email <input type="email"> email formatini tekshiradi
IntegerField butun son <input type="number"> min_value, max_value
DecimalField o'nlik son <input type="number"> max_digits, decimal_places
BooleanField ha/yo'q <input type="checkbox"> required (default True!)
ChoiceField ro'yxatdan biri <select> choices
DateField sana <input type="text"> input_formats
DateTimeField sana+vaqt <input> β€”
URLField URL <input type="url"> URL formatini tekshiradi
FileField fayl <input type="file"> (bobda 18-da batafsil)

Hamma maydonda umumiy argumentlar bor: required, label, initial (boshlang'ich qiymat), help_text (yordamchi matn), widget, va error_messages (xato matnlarini o'zgartirish).

Formani shablonda chizish: as_p

Forma obyektini viewdan shablonga uzatamiz, shablonda esa uni HTML'ga aylantiramiz. Django bir necha "tayyor render" usulini beradi:

  • {{ form.as_p }} β€” har maydon <p> ichida (eng ommabop).
  • {{ form.as_div }} β€” har maydon <div> ichida (Django 5+ da standart va eng zamonaviysi).
  • {{ form.as_ul }} β€” <li> ichida.
  • {{ form.as_table }} β€” <tr><td> ichida (eskirgan uslub).

Shablon (bu fayl Django shabloni β€” python/html aralashmasi):

<!-- blog/templates/blog/aloqa.html -->
<form method="post">
  {% csrf_token %}
  {{ form.as_p }}
  <button type="submit">Yuborish</button>
</form>

{{ form.as_p }} quyidagicha HTML chiqaradi (haqiqiy render natijasi, bizning AloqaForm uchun):

<p>
  <label for="id_ism">Ismingiz:</label>
  <input type="text" name="ism" maxlength="100" required id="id_ism">
</p>
<p>
  <label for="id_email">Email:</label>
  <input type="email" name="email" maxlength="320" required id="id_email">
</p>
<!-- ... xabar va yosh ham shunday -->

Diqqat: Django har maydon uchun <label> ni id bilan bog'ladi, required atributini qo'ydi, EmailField ni type="email" qildi. Hech bir narsani qo'lda yozmadik.

Muhim: {{ form.as_p }} faqat maydonlarni chizadi β€” <form> tegini, {% csrf_token %} ni va "Yuborish" tugmasini siz qo'lda qo'shasiz. Va <form method="post"> bo'lishi shart.

GET va POST: bitta view, ikki vazifa

Forma bilan ishlaydigan view ikki holatni ko'rishi kerak:

  1. GET so'rovi β€” foydalanuvchi sahifani birinchi marta ochdi. Unga bo'sh forma ko'rsatamiz.
  2. POST so'rovi β€” foydalanuvchi formani to'ldirib "Yuborish" bosdi. Ma'lumotni tekshiramiz; to'g'ri bo'lsa β€” qayta ishlaymiz, xato bo'lsa β€” formani xatolari bilan qayta chizamiz.

Bu naqsh Django'da deyarli har formada bir xil:

# blog/views.py
from django.shortcuts import render
from django.http import HttpResponse
from .forms import AloqaForm

def aloqa(request):
    if request.method == "POST":
        form = AloqaForm(request.POST)      # POST bo'lsa: ma'lumot bilan to'ldiramiz
        if form.is_valid():                 # tekshiramiz
            ism = form.cleaned_data["ism"]  # toza ma'lumot
            return HttpResponse(f"Rahmat, {ism}! Xabaringiz qabul qilindi.")
    else:
        form = AloqaForm()                  # GET bo'lsa: bo'sh forma
    return render(request, "blog/aloqa.html", {"form": form})

Diqqat qilinglar β€” else shoxi va oxirgi return bir xil shablonni ishlatadi. POST kelib, lekin is_valid() False qaytarsa, kod if bloklaridan tushib, oxirgi render ga boradi va xatolari bilan to'lgan formani qaytaradi. Foydalanuvchi nima noto'g'ri ekanini ko'radi.

Forma view oqimi: GET va POST

URL ulash (Django 6.0 idiomi β€” path()):

# myforms/urls.py
from django.urls import path
from blog import views

urlpatterns = [
    path("aloqa/", views.aloqa, name="aloqa"),
]

To'g'ri kelganda: redirect (PRG naqsh)

Yuqorida muvaffaqiyatda HttpResponse qaytardik β€” bu o'rganish uchun qulay. Lekin haqiqiy ilovada muvaffaqiyatdan keyin doim redirect qiling:

from django.shortcuts import redirect

# is_valid() True bo'lganda:
        if form.is_valid():
            # ... ma'lumotni saqlang/yuboring ...
            return redirect("aloqa")   # boshqa URL'ga yo'naltiramiz

Bu "POST -> Redirect -> GET" (PRG) naqshi. Nega kerak? Agar redirect qilmasangiz va foydalanuvchi sahifani yangilasa (F5), brauzer "Formani qayta yuborasizmi?" deb so'raydi va ma'lumot ikki marta yuboriladi. Redirect buni oldini oladi.

is_valid() va cleaned_data

form.is_valid() β€” formaning yuragi. U:

  1. Har maydonni tipini tekshiradi (string'ni IntegerField uchun int ga o'tkazadi, EmailField da @ borligini, h.k.).
  2. Sizning maxsus qoidalaringizni (clean_<maydon>, clean) ishga tushiradi.
  3. Hammasi joyida bo'lsa β€” True qaytaradi va tekshirilgan, toza, tipli qiymatlarni form.cleaned_data lug'atiga joylaydi.
  4. Bironta xato bo'lsa β€” False qaytaradi va xatolarni form.errors ga joylaydi.

cleaned_data β€” bu xom request.POST emas! Bu tekshirilgan va to'g'ri tipga o'tkazilgan ma'lumot. Mana farqi (Django shellda haqiqatan ishlatilgan natija):

>>> from blog.forms import AloqaForm
>>> f = AloqaForm(data={"ism": "  bobur ", "email": "b@b.uz", "xabar": "salom"})
>>> f.is_valid()
True
>>> f.cleaned_data
{'ism': 'Bobur', 'email': 'b@b.uz', 'xabar': 'salom', 'yosh': None}

Diqqat: ism da bo'sh joylar olib tashlangan (CharField standart strip=True), clean_ism orqali bosh harf qilingan (buni keyin yozamiz), yosh berilmagani uchun None (chunki required=False). Bu cleaned_data ni endi bemalol bazaga yozish yoki email yuborish uchun ishlatish mumkin.

Oltin qoida: is_valid() True qaytargandan keyingina cleaned_data ga murojaat qiling. is_valid() ni chaqirmasdan turib cleaned_data ga tegsangiz, u hali yo'q (AttributeError).

Validatsiya: clean_ va clean

Standart tekshiruvlar (max_length, EmailField, min_value) ko'p holatda yetadi. Lekin biznes qoidalaringiz bo'lsa β€” masalan "bu ism band emasligini" yoki "ikki parol mos kelishini" tekshirish kerak bo'lsa β€” Django ikki maxsus metod beradi.

is_valid() ichidagi validatsiya bosqichlari

clean_() β€” bitta maydon uchun

clean_<maydon_nomi>() metodi faqat bitta maydonni tekshiradi. U self.cleaned_data dan o'sha maydon qiymatini oladi, tekshiradi va tozalangan qiymatni qaytaradi (qaytarishni unutmang!). Xato bo'lsa ValidationError ko'taradi:

from django import forms
from django.core.exceptions import ValidationError

class AloqaForm(forms.Form):
    ism = forms.CharField(label="Ismingiz", max_length=100)
    email = forms.EmailField(label="Email")
    xabar = forms.CharField(label="Xabar", widget=forms.Textarea)
    yosh = forms.IntegerField(label="Yoshingiz", min_value=0, required=False)

    def clean_ism(self):
        ism = self.cleaned_data["ism"]
        if ism.lower() == "admin":
            raise ValidationError("Bu ism band.")
        return ism.strip().title()   # tozalangan qiymatni QAYTARAMIZ

Endi admin ismini kiritsa, is_valid() False bo'ladi va xato form.errors["ism"] ga tushadi. Aks holda ism .title() qilinib qaytadi.

clean() β€” maydonlararo qoidalar

clean() (suffikssiz) bir nechta maydonni birga tekshirish uchun. Klassik misol β€” parol tasdig'i. Bu yerda super().clean() ni chaqirib, butun cleaned_data lug'atini olamiz:

class RoyxatForm(forms.Form):
    login = forms.CharField(max_length=30)
    parol = forms.CharField(widget=forms.PasswordInput)
    parol2 = forms.CharField(widget=forms.PasswordInput, label="Parolni takrorlang")

    def clean(self):
        cleaned = super().clean()
        p1 = cleaned.get("parol")
        p2 = cleaned.get("parol2")
        if p1 and p2 and p1 != p2:
            self.add_error("parol2", "Parollar mos kelmadi.")
        return cleaned

Shellda tekshirilgan natija:

>>> f = RoyxatForm(data={"login": "ali", "parol": "abc123", "parol2": "xyz999"})
>>> f.is_valid()
False
>>> dict(f.errors)
{'parol2': ['Parollar mos kelmadi.']}

add_error("parol2", ...) β€” xatoni aniq bir maydonga bog'laydi (formada o'sha maydon ostida ko'rinadi). Agar xato umumiy bo'lsa (hech bir maydonga tegishli emas), clean() ichida shunchaki raise ValidationError(...) qiling β€” u "umumiy xato" (__all__, ya'ni non_field_errors) bo'lib chizilada.

def clean(self):
    cleaned = super().clean()
    xabar = cleaned.get("xabar", "")
    if "reklama" in xabar.lower():
        raise ValidationError("Reklamaga ruxsat yo'q.")   # umumiy xato
    return cleaned

clean_field vs clean β€” qachon qaysi? Bitta maydonning o'zigagina bog'liq qoidalar uchun clean_<maydon> (masalan "login band emasligi"). Bir nechta maydon o'rtasidagi bog'liqlik uchun clean (masalan "parollar mos", "boshlanish sanasi tugash sanasidan oldin"). Tartibi: Django avval har maydonni tipini tekshiradi, keyin clean_<maydon> larni, oxirida clean ni chaqiradi.

Xatolarni shablonda ko'rsatish

{{ form.as_p }} ishlatsangiz, xatolar avtomatik har maydon yonida chiqadi β€” qo'shimcha kod kerak emas. Lekin formani qo'lda chizsangiz (dizayn uchun), xatolarga o'zingiz murojaat qilasiz:

<form method="post">
  {% csrf_token %}

  {# umumiy (maydonsiz) xatolar #}
  {{ form.non_field_errors }}

  <div>
    {{ form.ism.label_tag }}
    {{ form.ism }}
    {{ form.ism.errors }}        {# shu maydon xatolari #}
  </div>

  <div>
    {{ form.email.label_tag }}
    {{ form.email }}
    {{ form.email.errors }}
  </div>

  <button type="submit">Yuborish</button>
</form>

Har bir maydonga shablonda form.<nom> (widget), form.<nom>.errors (xatolar ro'yxati), form.<nom>.label_tag (<label>), form.<nom>.help_text (yordamchi matn), form.<nom>.value (joriy qiymat) orqali murojaat qilasiz.

Python tomonida xatolar shunaqa ko'rinadi (shellda tekshirilgan):

>>> f = AloqaForm(data={"ism": "admin", "email": "x", "xabar": ""})
>>> f.is_valid()
False
>>> dict(f.errors)
{'ism': ['Bu ism band.'],
 'email': ['Enter a valid email address.'],
 'xabar': ['This field is required.']}

form.errors β€” lug'at: kalit maydon nomi, qiymat xatolar ro'yxati. JSON ko'rinishida ham olish mumkin: form.errors.as_json().

Xato matnlarini o'zbekchaga o'girish uchun har maydonda error_messages={"required": "Bu maydon majburiy", ...} berasiz yoki loyiha tilini o'zbekchaga sozlaysiz (LANGUAGE_CODE). Tarjima β€” alohida mavzu (i18n).

CSRF himoyasi:

POST formada {% csrf_token %} ni ko'rdingiz. Bu majburiy β€” usiz Django POST so'rovni rad etadi. Nega?

CSRF (Cross-Site Request Forgery) β€” hujum turi. Tasavvur qiling, siz bank.uz ga kirgansiz (cookie'ngiz brauzerda turibdi). Keyin yovuz yomon-sayt.uz ga kirasiz, u sahifasida yashirin forma bilan bank.uz/pul-otkaz ga POST yuboradi. Brauzer cookie'ngizni avtomatik biriktiradi β€” va bank so'rovni "sizdan kelgan" deb qabul qiladi. Mana bu CSRF.

Django himoyasi: har formaga maxfiy, bir martalik token qo'yadi. Token faqat sizning saytingizdan keladi; yovuz sayt uni bilmaydi. {% csrf_token %} shu yashirin maydonni chizadi:

<input type="hidden" name="csrfmiddlewaretoken" value="...uzun-tasodifiy-string...">

POST kelganda CsrfViewMiddleware token to'g'riligini tekshiradi. Token yo'q yoki noto'g'ri bo'lsa β€” 403 Forbidden. Bu tekshirilgan (test client'da enforce_csrf_checks=True bilan):

>>> from django.test import Client
>>> c = Client(enforce_csrf_checks=True)
>>> r = c.post("/aloqa/", {"ism": "Ali", "email": "a@b.uz", "xabar": "hi"})
>>> r.status_code
403                       # tokensiz POST -> rad etildi
>>> # GET bilan token olib, keyin token bilan POST qilsak:
>>> r2.status_code
200                       # token bilan -> ishladi

Demak qoida oddiy: har POST formada <form> ichiga {% csrf_token %} qo'ying. GET formalarida (masalan qidiruv) kerak emas, chunki GET ma'lumotni o'zgartirmaydi.

Widgetlar β€” maydon HTML'da qanday ko'rinadi

Yana eslaylik: maydon turi (CharField, IntegerField) ma'lumot qanaqa va qanday tekshirilishini belgilaydi; widget esa uning HTML ko'rinishini belgilaydi. Bir xil CharField ni turli widget bilan chizish mumkin: oddiy <input>, ko'p qatorli <textarea>, yoki parol <input type="password">.

class IzohForm(forms.Form):
    matn = forms.CharField(
        label="Izoh",
        widget=forms.Textarea(attrs={
            "rows": 4,
            "placeholder": "Fikringizni yozing...",
            "class": "form-control",       # CSS klass β€” Bootstrap va h.k. uchun
        }),
    )
    maxfiy = forms.BooleanField(label="Maxfiy", required=False)
    rang = forms.ChoiceField(
        label="Rang",
        choices=[("qizil", "Qizil"), ("kok", "Ko'k"), ("yashil", "Yashil")],
    )

attrs β€” widgetga qo'yiladigan HTML atributlari (CSS klass, placeholder, rows, h.k.). Bu CSS bilan formani bezashda eng ko'p ishlatiladi. Har widget HTML'ga shunday aylanadi (shellda tekshirilgan):

<!-- matn (Textarea, attrs bilan) -->
<textarea name="matn" cols="40" rows="4" placeholder="Fikringizni yozing..."
          class="form-control" required id="id_matn"></textarea>

<!-- rang (ChoiceField -> select) -->
<select name="rang" id="id_rang">
  <option value="qizil">Qizil</option>
  <option value="kok">Ko'k</option>
  <option value="yashil">Yashil</option>
</select>

<!-- maxfiy (BooleanField -> checkbox) -->
<input type="checkbox" name="maxfiy" id="id_maxfiy">

Eng ko'p ishlatiladigan widgetlar: TextInput, Textarea, PasswordInput, EmailInput, NumberInput, CheckboxInput, Select, SelectMultiple, RadioSelect, DateInput, HiddenInput.

Diqqat β€” BooleanField tuzog'i: BooleanField standart required=True! Bu "checkbox belgilangan bo'lishi shart" degani (masalan "Shartlarga roziman" uchun to'g'ri). Oddiy ixtiyoriy checkbox uchun required=False qo'ying, aks holda foydalanuvchi belgilamasa forma xato beradi.

forms.ModelForm β€” modeldan formani avtomatik

Ko'pincha forma maydonlari modelingiz maydonlari bilan deyarli bir xil bo'ladi. Maqola modelida sarlavha, matn, email, yoshi bor β€” va siz xuddi shu maydonlardan iborat forma yasamoqchisiz. forms.Form da bularning hammasini qo'lda qaytadan yozish β€” takror. ModelForm esa formani modeldan avtomatik yasaydi.

ModelForm: model va forma o'rtasidagi ko'prik

# blog/models.py
from django.db import models

class Maqola(models.Model):
    sarlavha = models.CharField(max_length=200)
    matn = models.TextField()
    email = models.EmailField()
    yoshi = models.PositiveIntegerField(default=0)
    yaratilgan = models.DateTimeField(auto_now_add=True)

# blog/forms.py
from django import forms
from .models import Maqola

class MaqolaForm(forms.ModelForm):
    class Meta:
        model = Maqola
        fields = ["sarlavha", "matn", "email", "yoshi"]
        labels = {
            "sarlavha": "Sarlavha",
            "matn": "Maqola matni",
            "email": "Aloqa email",
            "yoshi": "Muallif yoshi",
        }
        widgets = {
            "matn": forms.Textarea(attrs={"rows": 6}),
        }

    # ModelForm ham clean_<maydon> / clean qabul qiladi
    def clean_sarlavha(self):
        s = self.cleaned_data["sarlavha"]
        if len(s) < 5:
            raise ValidationError("Sarlavha kamida 5 belgi bo'lsin.")
        return s

class Meta ichida:

  • model β€” qaysi model asosida.
  • fields β€” formaga qaysi maydonlar kirsin (ro'yxat). Hammasini olish uchun fields = "__all__" (lekin aniq ro'yxat berish β€” yaxshi amaliyot, chunki tasodifan maxfiy maydon formaga tushib qolmaydi). Aksincha "shulardan tashqari hammasi" uchun exclude = [...].
  • labels, widgets, help_texts, error_messages β€” model maydonlari uchun forma sozlamalarini ustidan yozadi.

Django maydon turlarini modeldan oladi: CharField(max_length=200) -> forma CharField(max_length=200), EmailField -> forma EmailField, va hokazo. Validatsiya ham bepul keladi (max_length, email formati). yaratilgan (auto_now_add) formaga kiritilmaydi β€” chunki uni Django o'zi to'ldiradi.

form.save() β€” to'g'ridan-to'g'ri bazaga

ModelForm ning eng kuchli tomoni β€” save() metodi. U cleaned_data ni olib, model obyektini yaratadi va bazaga yozadi:

# blog/views.py
from .forms import MaqolaForm

def maqola_qoshish(request):
    if request.method == "POST":
        form = MaqolaForm(request.POST)
        if form.is_valid():
            maqola = form.save()       # INSERT va saqlangan obyektni qaytaradi
            return redirect("maqola_qoshish")
    else:
        form = MaqolaForm()
    return render(request, "blog/maqola_form.html", {"form": form})

Bu uch qator (form.is_valid(), form.save(), redirect) β€” Django'da yangi yozuv qo'shishning standart naqshi. Bazaga qanday so'rov ketishini xohlasangiz, form.save() ostida ORM INSERT INTO blog_maqola (...) yuboradi (ORM va SQL haqida bobiga qarang).

Tahrirlash ham xuddi shunaqa β€” mavjud obyektni instance orqali uzatasiz:

maqola = Maqola.objects.get(pk=pk)
form = MaqolaForm(request.POST, instance=maqola)   # mavjudini tahrirlaymiz
if form.is_valid():
    form.save()                                     # UPDATE qiladi (INSERT emas)

save(commit=False) β€” saqlashdan oldin qo'shimcha

Ba'zan obyektni bazaga yozishdan oldin unga qo'shimcha narsa qo'shmoqchi bo'lasiz β€” masalan joriy foydalanuvchini muallif sifatida belgilash (forma bu maydonni so'ramaydi). Buning uchun save(commit=False): u obyektni yasaydi, lekin bazaga yozmaydi, sizga qaytaradi:

form = MaqolaForm(request.POST)
if form.is_valid():
    obj = form.save(commit=False)      # hali bazaga yozilmadi (pk = None)
    obj.sarlavha = obj.sarlavha.upper()  # qo'shimcha o'zgartirish
    # obj.muallif = request.user       # so'ralmagan maydonni qo'lda to'ldirish
    obj.save()                         # endi bazaga yozamiz

Shellda tekshirilgan: commit=False dan keyin obj.pk hali None, qo'lda obj.save() qilgach pk = 1 bo'ladi va o'zgarishlar bazaga tushadi.

Hammasi birga: to'liq oqim

Quyidagi to'liq misol β€” ModelForm, GET/POST, validatsiya, CSRF va saqlash. Bu kodning hammasi bobni yozishda Django 6.0.6 da ishga tushirib tekshirilgan (12 ta test PASS bo'ldi).

# blog/models.py
from django.db import models

class Maqola(models.Model):
    sarlavha = models.CharField(max_length=200)
    matn = models.TextField()
    email = models.EmailField()
    yoshi = models.PositiveIntegerField(default=0)
    yaratilgan = models.DateTimeField(auto_now_add=True)

    def __str__(self):
        return self.sarlavha

# blog/forms.py
from django import forms
from django.core.exceptions import ValidationError
from .models import Maqola

class MaqolaForm(forms.ModelForm):
    class Meta:
        model = Maqola
        fields = ["sarlavha", "matn", "email", "yoshi"]
        widgets = {"matn": forms.Textarea(attrs={"rows": 6})}

    def clean_sarlavha(self):
        s = self.cleaned_data["sarlavha"]
        if len(s) < 5:
            raise ValidationError("Sarlavha kamida 5 belgi bo'lsin.")
        return s

# blog/views.py
from django.shortcuts import render, redirect
from django.http import HttpResponse
from .forms import MaqolaForm

def maqola_qoshish(request):
    if request.method == "POST":
        form = MaqolaForm(request.POST)
        if form.is_valid():
            maqola = form.save()
            return HttpResponse(f"Saqlandi: #{maqola.pk} {maqola.sarlavha}")
    else:
        form = MaqolaForm()
    return render(request, "blog/maqola_form.html", {"form": form})

<!-- blog/templates/blog/maqola_form.html -->
<form method="post">
  {% csrf_token %}
  {{ form.as_p }}
  <button type="submit">Saqlash</button>
</form>

Mashqlar

Quyidagi mashqlarni temp loyihangizda (startproject + startapp) sinab ko'ring. Ko'pini Django shellida yoki python manage.py test orqali tekshirsa bo'ladi.

Oson

  1. forms.Form asosida QidiruvForm yozing: bitta q maydoni (CharField, required=False, label="Qidiruv"). Uni shellda as_p bilan chizing.
  2. AloqaForm ga telefon degan CharField qo'shing (max_length=20, required=False). as_p da yangi maydon chiqqanini tekshiring.
  3. Bo'sh AloqaForm() va to'ldirilgan AloqaForm(data={...}) ni shellda yaratib, is_valid() natijasini taqqoslang.
  4. IntegerField(min_value=18, max_value=99) li yosh maydoni yozing. 5 va 200 kiritib, errors ni ko'ring.
  5. Shablonda {{ form.as_p }} ni {{ form.as_div }} ga almashtiring va HTML qanday o'zgarishini kuzating.
  6. BooleanField li rozilik maydoni yozing (required=True, label="Shartlarga roziman"). Belgilamasdan yuborib, xato chiqishini ko'ring.

O'rta

  1. RoyxatForm yozing: login, email, parol, parol2. clean() da parollar mosligini tekshiring (add_error bilan parol2 ga).
  2. clean_login() yozing: agar login da bo'sh joy bo'lsa ValidationError ko'taring, aks holda kichik harfga o'tkazib qaytaring.
  3. ModelForm (MaqolaForm) yarating va shellda form.save() bilan bitta Maqola yarating. Maqola.objects.count() ni tekshiring.
  4. MaqolaForm da fields = "__all__" qilib ko'ring. yaratilgan (auto_now_add) maydoni formaga tushadimi? Nega?
  5. Viewni PRG naqshiga o'tkazing: muvaffaqiyatda HttpResponse o'rniga redirect qiling.
  6. widgets orqali email maydoniga placeholder="email@misol.uz" va class="form-control" qo'shing. Render HTML'ni tekshiring.

Qiyin

  1. IzohForm da clean() yozing: agar matn da "spam" so'zi bo'lsa, umumiy (__all__) xato ko'taring. non_field_errors ga tushganini tekshiring.
  2. save(commit=False) ishlating: MaqolaForm dan obyekt yasab, sarlavha ni katta harfga o'tkazib, keyin saqlang. Bazadagi qiymatni tekshiring.
  3. DjangoTestCase yozing: Client bilan GET /maqola/qoshish/ 200 qaytarishini, csrfmiddlewaretoken borligini, va to'g'ri POST Maqola.objects.count() ni 1 ga oshirishini test qiling.
  4. CSRF himoyasini "sindirib ko'ring": Client(enforce_csrf_checks=True) bilan tokensiz POST 403 qaytarishini, token bilan 200 qaytarishini test qiling.
Yechimlar

1. 

# blog/forms.py
from django import forms

class QidiruvForm(forms.Form):
    q = forms.CharField(label="Qidiruv", required=False)

# shell:
# >>> from blog.forms import QidiruvForm
# >>> print(QidiruvForm().as_p())

2. 

class AloqaForm(forms.Form):
    ism = forms.CharField(label="Ismingiz", max_length=100)
    email = forms.EmailField(label="Email")
    xabar = forms.CharField(label="Xabar", widget=forms.Textarea)
    telefon = forms.CharField(max_length=20, required=False, label="Telefon")
# as_p da endi 'telefon' uchun <input> ham chiqadi.

3. 

>>> from blog.forms import AloqaForm
>>> AloqaForm().is_valid()           # bog'lanmagan (unbound) forma
False                                 # ma'lumot yo'q -> tekshirib bo'lmaydi
>>> AloqaForm(data={"ism": "Ali", "email": "a@b.uz", "xabar": "salom"}).is_valid()
True
# Bo'sh AloqaForm() data uzatilmagani uchun "bound" emas; is_valid() doim False.

4. 

class YoshForm(forms.Form):
    yosh = forms.IntegerField(min_value=18, max_value=99)

>>> f = YoshForm(data={"yosh": 5})
>>> f.is_valid(); dict(f.errors)
False
{'yosh': ['Ensure this value is greater than or equal to 18.']}
>>> f2 = YoshForm(data={"yosh": 200}); f2.is_valid(); dict(f2.errors)
False
{'yosh': ['Ensure this value is less than or equal to 99.']}

5. 

<!-- as_p: har maydon <p> ichida -->
{{ form.as_p }}
<!-- as_div: har maydon <div> ichida (Django 5+ standarti; label va errors ham div ichida) -->
{{ form.as_div }}
as_div zamonaviyroq tuzilma beradi va CSS bilan bezashga qulayroq.

6. 

class RozilikForm(forms.Form):
    rozilik = forms.BooleanField(required=True, label="Shartlarga roziman")

>>> RozilikForm(data={}).is_valid()     # belgilanmagan
False
# errors: {'rozilik': ['This field is required.']}
# Sababi: BooleanField(required=True) belgilangan bo'lishni talab qiladi.

7. 

class RoyxatForm(forms.Form):
    login = forms.CharField(max_length=30)
    email = forms.EmailField()
    parol = forms.CharField(widget=forms.PasswordInput)
    parol2 = forms.CharField(widget=forms.PasswordInput, label="Parolni takrorlang")

    def clean(self):
        cleaned = super().clean()
        p1, p2 = cleaned.get("parol"), cleaned.get("parol2")
        if p1 and p2 and p1 != p2:
            self.add_error("parol2", "Parollar mos kelmadi.")
        return cleaned

# >>> RoyxatForm(data={"login":"a","email":"a@b.uz","parol":"x1","parol2":"x2"}).is_valid()
# False -> errors: {'parol2': ['Parollar mos kelmadi.']}

8. 

from django.core.exceptions import ValidationError

    def clean_login(self):
        login = self.cleaned_data["login"]
        if " " in login:
            raise ValidationError("Loginda bo'sh joy bo'lmasin.")
        return login.lower()

9. 

>>> from blog.forms import MaqolaForm
>>> from blog.models import Maqola
>>> f = MaqolaForm(data={"sarlavha":"Django forma","matn":"matn","email":"a@b.uz","yoshi":25})
>>> f.is_valid()
True
>>> f.save()
<Maqola: Django forma>
>>> Maqola.objects.count()
1

10. 

class Meta:
    model = Maqola
    fields = "__all__"
# 'yaratilgan' maydoni formaga TUSHMAYDI, chunki u auto_now_add=True.
# Django bunday "tahrirlanmaydigan" (editable=False) maydonlarni formaga kiritmaydi β€”
# qiymatni Django o'zi qo'yadi, foydalanuvchi emas.

11. 

from django.shortcuts import redirect

def maqola_qoshish(request):
    if request.method == "POST":
        form = MaqolaForm(request.POST)
        if form.is_valid():
            form.save()
            return redirect("maqola_qoshish")   # PRG: F5 da qayta yuborilmaydi
    else:
        form = MaqolaForm()
    return render(request, "blog/maqola_form.html", {"form": form})

12. 

class Meta:
    model = Maqola
    fields = ["sarlavha", "matn", "email", "yoshi"]
    widgets = {
        "email": forms.EmailInput(attrs={
            "placeholder": "email@misol.uz",
            "class": "form-control",
        }),
    }
# Render: <input type="email" name="email" placeholder="email@misol.uz"
#                class="form-control" ... id="id_email">

13. 

from django.core.exceptions import ValidationError

class IzohForm(forms.Form):
    matn = forms.CharField(widget=forms.Textarea)

    def clean(self):
        cleaned = super().clean()
        if "spam" in cleaned.get("matn", "").lower():
            raise ValidationError("Spamga ruxsat yo'q.")
        return cleaned

# >>> f = IzohForm(data={"matn": "bu SPAM xabar"})
# >>> f.is_valid()
# False
# >>> f.non_field_errors()
# ['Spamga ruxsat yo'q.']   # __all__ ga tushdi

14. 

>>> f = MaqolaForm(data={"sarlavha":"katta harf test","matn":"m","email":"a@b.uz","yoshi":5})
>>> f.is_valid()
True
>>> obj = f.save(commit=False)
>>> obj.pk                       # hali bazaga yozilmadi
>>> obj.sarlavha = obj.sarlavha.upper()
>>> obj.save()                   # endi yozildi
>>> from blog.models import Maqola
>>> Maqola.objects.get(pk=obj.pk).sarlavha
'KATTA HARF TEST'

15. 

# blog/tests.py
from django.test import TestCase, Client
from .models import Maqola

class MaqolaViewTest(TestCase):
    def setUp(self):
        self.c = Client()

    def test_get_va_csrf(self):
        r = self.c.get("/maqola/qoshish/")
        self.assertEqual(r.status_code, 200)
        self.assertContains(r, "csrfmiddlewaretoken")

    def test_post_saqlanadi(self):
        r = self.c.post("/maqola/qoshish/", {
            "sarlavha": "Test maqola", "matn": "matn",
            "email": "a@b.uz", "yoshi": 20,
        })
        self.assertContains(r, "Saqlandi")
        self.assertEqual(Maqola.objects.count(), 1)
# python manage.py test  ->  2 test PASS

16. 

from django.test import TestCase, Client

class CsrfTest(TestCase):
    def test_csrf(self):
        c = Client(enforce_csrf_checks=True)
        # tokensiz POST -> 403
        r = c.post("/aloqa/", {"ism": "Ali", "email": "a@b.uz", "xabar": "hi"})
        self.assertEqual(r.status_code, 403)
        # token olib, keyin token bilan POST -> 200
        g = c.get("/aloqa/")
        import re
        token = re.search(
            r'name="csrfmiddlewaretoken" value="([^"]+)"', g.content.decode()
        ).group(1)
        r2 = c.post("/aloqa/", {
            "csrfmiddlewaretoken": token,
            "ism": "Ali", "email": "a@b.uz", "xabar": "hi",
        })
        self.assertEqual(r2.status_code, 200)

⬅️ Oldingi: 09 β€” Ilg'or ORM va optimizatsiya Β· 🏠 README Β· Keyingi: 11 β€” Class-based views (CBV) ➑️