Tarkibga o'tish

1.14 CLI β€” terminal skriptlari

⬅️ Oldingi: 1.13 Generatorlar va iteratorlar Β· 🏠 README Β· Keyingi: 2.1 Class va obyekt β€” eng asosiy tushuncha ➑️

Shu paytgacha yozgan PHP kodlaringizning aksariyati brauzer va veb-server (Apache yoki Nginx) bilan birga ishladi: foydalanuvchi saytga kiradi, server PHP'ni ishga tushiradi, natija HTML bo'lib brauzerga qaytadi. Lekin PHP'ning hayoti faqat brauzerdan iborat emas.

Tasavvur qiling: bazada 100 000 ta eski yozuvni yangi formatga ko'chirish kerak (migratsiya). Yoki har kechasi soat 3:00 da hisobot tayyorlab, uni emailga jo'natish kerak (cron vazifa). Yoki mijoz sizga 50 000 qatorli CSV fayl berdi β€” uni bazaga import qilish kerak. Bunaqa vazifalar uchun brauzer ham, foydalanuvchi ham kerak emas β€” kod terminalda (komanda qatorida) o'zi ishlashi kerak. Ana shunaqa skriptlarni CLI (Command-Line Interface β€” komanda qatori interfeysi) skriptlari deyiladi.

Bu bobda PHP'ni brauzersiz, to'g'ridan-to'g'ri terminalda ishlatishni o'rganamiz: parametr qabul qilish, foydalanuvchidan so'rash, fayllarni qayta ishlash va tayyor vositalar (tool) yozish. Bu β€” "haqiqiy" dasturchining kundalik ishi.

CLI nima va nega kerak?

CLI β€” bu grafik interfeyssiz (tugma, oyna yo'q), faqat matn orqali ishlaydigan dastur. Siz terminalga buyruq yozasiz, dastur matn bilan javob beradi.

Nega CLI skriptlar kerak? Bir nechta sabab:

  • Tezlik: brauzer va HTML ortiqcha yuk. Faqat ish bajarish kerak bo'lsa, CLI tezroq.
  • Avtomatlashtirish: cron (jadval bo'yicha ishga tushiruvchi) faqat terminal buyruqlarini biladi, brauzerni ocha olmaydi.
  • Vaqt cheklovi yo'q: veb-so'rovda PHP odatda 30 soniyada to'xtaydi. CLI'da bu cheklov yo'q β€” soatlab ishlashi mumkin (katta migratsiya).
  • Bir martalik vazifalar: seed (bazaga test ma'lumot to'ldirish), import/export, tozalash skriptlari.

Qisqasi: foydalanuvchi ko'rmaydigan, "orqa tomonda" bajariladigan har qanday ish CLI uchun.

Birinchi CLI skript β€” php fayl.php

Brauzer kerak emas. Oddiy .php fayl yozasiz va uni terminalda php buyrug'i bilan ishga tushirasiz.

salom.php faylini yarating:

<?php

echo "Salom, terminal!\n";
echo "Bugun ajoyib kun.\n";

Endi terminalda (papkada turib) ishga tushiring:

php salom.php

Natija:

Salom, terminal!
Bugun ajoyib kun.

Hammasi shu. <?php ochiladi, echo to'g'ridan-to'g'ri terminal ekraniga yozadi. Bu yerda HTML ham, <br> ham yo'q β€” chunki terminal HTML tushunmaydi. Yangi qatorga o'tish uchun \n ishlatiladi (<br> emas!).

PHP qaysi versiyada ekanini ko'rish uchun:

php -v

Natija (taxminan):

PHP 8.4.0 (cli) (built: ...)

Mana shu (cli) so'zi muhim β€” u PHP'ning terminal (CLI) rejimida ishlayotganini bildiradi.

CLI va veb farqi β€” SAPI

PHP bir xil til, lekin u qayerda ishga tushganiga qarab biroz boshqacha tutadi. PHP'ning shu "ishlash muhiti" β€” SAPI (Server API) deyiladi. Eng ko'p uchraydigani ikkitasi:

  • cli β€” terminalda (php fayl.php).
  • apache2handler yoki fpm-fcgi β€” veb-serverda (brauzer orqali).

Kod ichida o'zingiz qaysi muhitda ekaningizni bilib olish mumkin β€” PHP_SAPI konstantasi orqali:

<?php

if (PHP_SAPI === 'cli') {
    echo "Bu terminalda ishlayapti.\n";
} else {
    echo "Bu brauzerda (veb-serverda) ishlayapti.<br>";
}

Terminalda ishga tushirsangiz β€” birinchi xabar chiqadi. Bu, masalan, bitta faylni ham brauzerda, ham terminalda ishlatib, joyiga qarab boshqacha javob berish kerak bo'lganda asqotadi.

CLI rejimida yana bir muhim farq: \n chinakam yangi qator beradi (HTML'dagi <br> ishlamaydi), va chiqish darhol ekranga boradi β€” buferlanmaydi.

Komanda qatori parametrlari β€” $argv va $argc

Skriptga tashqaridan ma'lumot berishning eng oddiy yo'li β€” uni ishga tushirayotganda yoniga so'z (argument) qo'shish:

php salom.php Ali Vali

Bu so'zlar (Ali, Vali) skript ichida ikkita maxsus o'zgaruvchida bo'ladi:

  • $argv (argument vector) β€” barcha argumentlar massivi.
  • $argc (argument count) β€” argumentlar soni.
<?php

echo "Argumentlar soni: $argc\n";

foreach ($argv as $indeks => $qiymat) {
    echo "$indeks => $qiymat\n";
}

php salom.php Ali Vali bilan ishga tushirsangiz:

Argumentlar soni: 3
0 => salom.php
1 => Ali
2 => Vali

Diqqat: $argv[0] β€” bu doim fayl nomining o'zi (salom.php). Sizning haqiqiy argumentlaringiz $argv[1] dan boshlanadi. Shuning uchun $argc ham 3 chiqdi: fayl nomi + 2 ta so'z.

Real foydalanish β€” birinchi argumentni ism sifatida olamiz:

<?php

$ism = $argv[1] ?? 'mehmon';   // agar argument berilmasa, "mehmon"

echo "Salom, $ism!\n";

$argv[1] ?? 'mehmon' β€” bu null coalescing (??) operatori: agar $argv[1] mavjud bo'lsa β€” uni ol, bo'lmasa β€” 'mehmon'. Bu argument berilmagan holatni chiroyli hal qiladi (xato chiqmaydi).

php salom.php Olim     β†’  Salom, Olim!
php salom.php          β†’  Salom, mehmon!

Argumentdan sonni olish β€” tip masalasi

Muhim nozik nuqta: $argv ichidagi hamma narsa matn (string). php hisobla.php 5 3 desangiz, $argv[1] β€” bu "5" (matn), 5 (son) emas. Matematik amal qilishdan oldin songa aylantirish kerak:

<?php

$a = (int) ($argv[1] ?? 0);   // matnni butun songa aylantiramiz
$b = (int) ($argv[2] ?? 0);

echo $a + $b . "\n";

php hisobla.php 5 3     β†’  8

Agar (int) qo'ymasangiz, "5" + "3" PHP'da baribir 8 chiqadi (PHP matnni avtomatik songa aylantiradi), lekin "5" . "3" (nuqta β€” ulash) "53" beradi. Shuning uchun aniqlik kerak bo'lsa, tipni o'zingiz boshqaring β€” (int) yoki (float) bilan.

Nomli flaglar β€” getopt

$argv oddiy, lekin chalkash: php tool.php Ali 25 erkak β€” bu sonlar nimani anglatadi? Yoshi? Tartibi? Esda tutish qiyin. Shuning uchun professional CLI vositalar nomli flag (belgili parametr) ishlatadi: --name=Ali --age=25. Mana shu nomli flaglarni o'qish uchun PHP'da tayyor funksiya bor β€” getopt.

getopt ikki xil flagni tushunadi:

  • qisqa flag: bitta harf, bitta chiziq β€” -n Ali
  • uzun flag: to'liq so'z, ikkita chiziq β€” --name=Ali
<?php

// "n:" -> -n flagi qiymat oladi (: belgisi "qiymat kerak" demak)
// ["name:"] -> --name flagi qiymat oladi
$flaglar = getopt('n:', ['name:']);

var_dump($flaglar);

php tool.php -n Ali

natija:

array(1) {
  ["n"]=>
  string(3) "Ali"
}

Ikki tomonlama β€” qisqa yoki uzun nom bilan ishlaydigan vosita:

<?php

$flaglar = getopt('n:', ['name:']);

// -n yoki --name dan qaysi berilgan bo'lsa, o'shani olamiz
$ism = $flaglar['n'] ?? $flaglar['name'] ?? null;

if ($ism === null) {
    echo "Xato: ismni bering. Masalan: --name=Ali\n";
    exit(1);   // 1 β€” xato bilan tugadi (pastda tushuntiramiz)
}

echo "Salom, $ism!\n";

php tool.php --name=Olim   β†’  Salom, Olim!
php tool.php -n Olim        β†’  Salom, Olim!
php tool.php                β†’  Xato: ismni bering...

getopt('n:', ['name:']) ichidagi belgilarni eslab qoling:

  • 'n:' β€” n qisqa flag, oxiridagi : β€” "qiymat kerak" (-n Ali).
  • 'n' (ikki nuqtasiz) β€” qiymat kerak emas, faqat bor/yo'q flag (-v kabi).
  • ['name:'] β€” uzun flaglar massivda yoziladi, : yana "qiymat kerak" degani.

Qiymatsiz (toggle) flag β€” masalan --verbose (batafsil chiqarish rejimi):

<?php

// "v" oxirida : yo'q -> qiymatsiz flag (bor yoki yo'q)
$flaglar = getopt('v', ['verbose']);

$batafsil = isset($flaglar['v']) || isset($flaglar['verbose']);

if ($batafsil) {
    echo "Batafsil rejim yoqildi.\n";
} else {
    echo "Oddiy rejim.\n";
}

php tool.php -v          β†’  Batafsil rejim yoqildi.
php tool.php --verbose   β†’  Batafsil rejim yoqildi.
php tool.php             β†’  Oddiy rejim.

Foydalanuvchidan so'rash β€” fgets(STDIN)

Ba'zan skript ishlash payti foydalanuvchidan biror narsa so'rashi kerak: "Ismingiz?", "Rostdan o'chirilsinmi? (ha/yo'q)". Buning uchun PHP'da STDIN ("standard input" β€” standart kirish kanali, ya'ni klaviatura) bor. Undan o'qish uchun fgets funksiyasidan foydalanamiz:

<?php

echo "Ismingiz nima? ";
$javob = fgets(STDIN);   // foydalanuvchi yozguncha kutadi

$ism = trim($javob);     // oxiridagi "\n" (Enter) ni olib tashlaymiz

echo "Tanishganimdan xursandman, $ism!\n";

Ishga tushirilganda:

Ismingiz nima? Olim
Tanishganimdan xursandman, Olim!

Muhim nuqta: fgets(STDIN) foydalanuvchi bosgan Enter (\n) belgisini ham qaytaradi. Shuning uchun deyarli har doim trim() bilan tozalash kerak β€” aks holda $ism ichida yashirin \n qoladi va keyingi taqqoslashlar buziladi.

Ha/yo'q tasdiq so'rash β€” ko'p uchraydigan naqsh:

<?php

echo "Hamma ma'lumot o'chirilsinmi? (ha/yo'q): ";
$javob = trim(fgets(STDIN));

if (strtolower($javob) === 'ha') {
    echo "O'chirildi.\n";
} else {
    echo "Bekor qilindi.\n";
}

strtolower bilan kichik harfga o'tkazamiz β€” shunda Ha, HA, ha β€” hammasi bir xil qabul qilinadi.

readline β€” qulayroq so'rash

echo + fgets(STDIN) juftligini bitta funksiyaga jamlash mumkin β€” readline. U savolni chiqaradi va javobni qaytaradi (oxirida \n ham bo'lmaydi β€” o'zi tozalaydi):

<?php

$ism = readline("Ismingiz: ");
$shahar = readline("Shahringiz: ");

echo "Siz β€” $ism, $shahar shahridan.\n";

Ismingiz: Olim
Shahringiz: Toshkent
Siz β€” Olim, Toshkent shahridan.

readline qulayroq, lekin muhim ogohlantirish: u hamma joyda ishlamaydi. readline alohida kengaytmaga (extension) bog'liq va Windows'dagi standart PHP'da odatda yo'q β€” u yerda readline() ni chaqirsangiz "undefined function" xatosi chiqadi. fgets(STDIN) esa doim, hamma tizimda ishlaydi.

Shuning uchun ko'chma (portable β€” har tizimda ishlaydigan) kod yozish uchun o'zimizning kichik so'rash yordamchimizni yozamiz β€” u readline bor bo'lsa undan, bo'lmasa fgets(STDIN) dan foydalanadi:

<?php

function sora(string $savol): string
{
    // readline bor bo'lsa β€” undan (qulayroq), aks holda fgets(STDIN)
    if (function_exists('readline')) {
        return trim((string) readline($savol));
    }

    echo $savol;
    return trim((string) fgets(STDIN));
}

$ism = sora("Ismingiz: ");
echo "Salom, $ism!\n";

Bu sora funksiyasi β€” universal yechim. Quyidagi real misollarda aynan shuni ishlatamiz.

To'g'ri yangi qator β€” PHP_EOL

Biz \n ishlatdik. Bu Linux va macOS'da to'g'ri ishlaydi. Lekin Windows'da yangi qator boshqacha β€” \r\n. Har xil tizimda bir xil to'g'ri ishlashi uchun PHP'da maxsus konstanta bor β€” PHP_EOL (End Of Line β€” qator oxiri). U qaysi tizimda ekaningizga qarab to'g'ri belgini beradi:

<?php

echo "Birinchi qator" . PHP_EOL;
echo "Ikkinchi qator" . PHP_EOL;

Ko'p hollarda oddiy skriptlarda \n ham yetarli (zamonaviy terminallar \n ni tushunadi). Lekin fayl yozayotganda yoki har xil tizimda ishlaydigan jiddiy vosita yozayotganda β€” PHP_EOL ni ishlatish to'g'riroq. Bu β€” "har tizimda bir xil ishlasin" degan kafolat.

Skript natijasi β€” exit va chiqish kodlari

Terminal dasturi tugaganda chiqish kodi (exit code) qaytaradi β€” bu butun son boshqa dasturlarga "ish qanday tugadi?" deb xabar beradi:

  • 0 β€” hammasi muvaffaqiyatli (kelishuv: nol = yaxshi).
  • 0 dan boshqa (1, 2, ...) β€” xato bo'ldi.

Bu cron va boshqa skriptlar uchun juda muhim: ular sizning skriptingiz 0 qaytarsa β€” "ish bitdi", boshqa son qaytarsa β€” "xato bor, ogohlantir" deb tushunadi.

exit() skriptni darhol to'xtatadi va kod qaytaradi:

<?php

$fayl = $argv[1] ?? null;

if ($fayl === null) {
    echo "Xato: fayl nomini bering.\n";
    exit(1);   // xato kodi bilan to'xtatamiz
}

if (!file_exists($fayl)) {
    echo "Xato: '$fayl' fayli topilmadi.\n";
    exit(1);
}

echo "Fayl topildi, ishni boshlaymiz...\n";
// ... asosiy ish ...

exit(0);   // muvaffaqiyatli tugadi (yoki shunchaki skript oxiriga yetsa ham 0)

exit ga matn ham berish mumkin β€” u ekranga chiqadi va kod 0 bo'ladi:

<?php
exit("Tugadi.\n");   // matnni chiqaradi, kod = 0

Lekin xato uchun exit(1) (son bilan) ishlatish to'g'riroq β€” chunki bu yerda kod muhim.

Oxirgi skriptning chiqish kodini terminalda tekshirish mumkin (Windows PowerShell'da $LASTEXITCODE, Linux/macOS'da echo $?). Bu β€” skriptlarni zanjirlab bog'lashning asosi.

O'rnatilgan dev-server β€” php -S

PHP'da kichik bir mo'jiza bor: alohida Apache yoki Nginx o'rnatmasdan, bitta buyruq bilan vaqtinchalik veb-server ishga tushirish mumkin. Bu β€” o'rganish va tez sinash uchun ideal:

php -S localhost:8000

Bu buyruq joriy papkani veb-sayt sifatida http://localhost:8000 manzilida ochadi. Endi brauzerda shu manzilga kirsangiz, papkadagi .php fayllar ishlaydi.

Masalan, papkada index.php bo'lsa:

<?php

echo "<h1>Salom, dev-server!</h1>";
echo "<p>Vaqt: " . date('H:i:s') . "</p>";

php -S localhost:8000 deb, brauzerda http://localhost:8000 ni ochsangiz β€” sahifani ko'rasiz. To'xtatish uchun terminalda Ctrl + C.

Boshqa papkani server qilish uchun -t (target) flagi:

php -S localhost:8000 -t public

Bu β€” public papkasini ildiz qiladi (zamonaviy loyihalarda index.php aynan public da turadi).

Eslatma: php -S faqat o'rganish va lokal sinash uchun. Haqiqiy serverda (productionda) Nginx yoki Apache ishlatiladi β€” chunki php -S bir vaqtda ko'p so'rovni ko'tara olmaydi.

Rangli chiqish β€” ANSI ranglari

Professional CLI vositalar xatoni qizil, muvaffaqiyatni yashil rangda ko'rsatadi β€” bu o'qishni osonlashtiradi. Terminalda rang ANSI escape (maxsus boshqaruv belgilari) kodlari bilan beriladi. Ko'rinishi g'alati, lekin sodda: rang kodini matn oldiga, "reset" (rangni qaytarish) kodini oxiriga qo'yasiz.

<?php

$qizil = "\033[31m";
$yashil = "\033[32m";
$sariq = "\033[33m";
$reset = "\033[0m";   // rangni odatdagiga qaytaradi

echo $yashil . "OK: hammasi joyida" . $reset . "\n";
echo $qizil . "XATO: fayl topilmadi" . $reset . "\n";
echo $sariq . "OGOHLANTIRISH: bo'sh qiymat" . $reset . "\n";

Terminalda birinchi qator yashil, ikkinchisi qizil, uchinchisi sariq bo'lib chiqadi.

\033[32m β€” bu yashil rang kodi (\033 β€” escape belgisi, [32m β€” "yashil matn"). \033[0m β€” "rangni qaytar". Reset'ni qo'yishni unutmang, aks holda undan keyingi hamma matn rangli bo'lib qoladi.

Buni qayta-qayta ishlatish uchun kichik yordamchi funksiya yozish qulay:

<?php

function rangli(string $matn, string $rang): string
{
    $ranglar = [
        'qizil'  => "\033[31m",
        'yashil' => "\033[32m",
        'sariq'  => "\033[33m",
    ];
    $reset = "\033[0m";

    return ($ranglar[$rang] ?? '') . $matn . $reset;
}

echo rangli("Muvaffaqiyatli!", 'yashil') . "\n";
echo rangli("Xatolik yuz berdi", 'qizil') . "\n";

Endi rangli matn yozish bitta funksiya chaqiruviga aylandi β€” kod toza bo'ladi.

Real misol 1 β€” interaktiv kalkulyator

Endi o'rganganlarimizni birlashtiramiz. Foydalanuvchidan ikkita son va amalni so'rab, natijani chiqaradigan kichik kalkulyator:

<?php

// yuqorida yozgan universal so'rash yordamchimiz
function sora(string $savol): string
{
    if (function_exists('readline')) {
        return trim((string) readline($savol));
    }
    echo $savol;
    return trim((string) fgets(STDIN));
}

echo "=== CLI Kalkulyator ===\n";

$a = (float) sora("Birinchi son: ");
$amal = sora("Amal (+ - * /): ");
$b = (float) sora("Ikkinchi son: ");

$natija = match ($amal) {
    '+' => $a + $b,
    '-' => $a - $b,
    '*' => $a * $b,
    '/' => $b !== 0.0 ? $a / $b : null,
    default => null,
};

if ($natija === null) {
    echo "\033[31mXato: noto'g'ri amal yoki nolga bo'lish.\033[0m\n";
    exit(1);
}

echo "\033[32mNatija: $a $amal $b = $natija\033[0m\n";
exit(0);

Ishlashi:

=== CLI Kalkulyator ===
Birinchi son: 10
Amal (+ - * /): *
Ikkinchi son: 4
Natija: 10 * 4 = 40

Bu yerda match (1.7 da ko'rgan) amalni tanlash uchun ideal: har bir belgi uchun bitta natija. Nolga bo'lish va noto'g'ri amal null bo'lib, qizil xato beradi va exit(1) bilan tugaydi. So'rashni sora orqali qildik β€” shuning uchun bu kalkulyator Windows'da ham, Linux'da ham bir xil ishlaydi.

Real misol 2 β€” fayl generator

Ko'pincha test uchun bir nechta bir xil ko'rinishdagi fayl kerak bo'ladi (masalan, 5 ta bo'sh shablon). Buni qo'lda yaratish zerikarli β€” skript yozamiz. Nechta fayl yaratishni getopt flagi orqali olamiz:

<?php

// --count=5 --prefix=test  ko'rinishida chaqiriladi
$flaglar = getopt('', ['count:', 'prefix:']);

$soni = (int) ($flaglar['count'] ?? 3);
$prefiks = $flaglar['prefix'] ?? 'fayl';

if ($soni < 1) {
    echo "\033[31mXato: --count musbat son bo'lishi kerak.\033[0m\n";
    exit(1);
}

for ($i = 1; $i <= $soni; $i++) {
    $nom = "{$prefiks}_{$i}.txt";
    $matn = "Bu {$i}-fayl. Yaratilgan: " . date('Y-m-d H:i:s') . PHP_EOL;

    file_put_contents($nom, $matn);
    echo "\033[32m+\033[0m Yaratildi: $nom\n";
}

echo "\nJami $soni ta fayl yaratildi.\n";
exit(0);

php generator.php --count=3 --prefix=hujjat

natija:

+ Yaratildi: hujjat_1.txt
+ Yaratildi: hujjat_2.txt
+ Yaratildi: hujjat_3.txt

Jami 3 ta fayl yaratildi.

file_put_contents β€” fayl yozadigan tayyor funksiya (faylga matn yozish). --count berilmasa, ?? 3 bilan standart 3 ta yaratiladi. Mana shunaqa kichik vositalar real ishda kuningizni tejaydi.

Real misol 3 β€” CSV import vositasi

Eng amaliy misol. Mijoz sizga foydalanuvchilar.csv fayl berdi va "buni qayta ishlab ber" dedi. CSV (Comma-Separated Values β€” vergul bilan ajratilgan qiymatlar) β€” Excel'dan eksport qilinadigan oddiy jadval formati. Fayl nomini argument orqali olib, har qatorni o'qiymiz.

Avval namuna CSV fayl ko'rinishi (foydalanuvchilar.csv):

ism,email,yosh
Ali,ali@mail.com,25
Vali,vali@mail.com,30
Guli,guli@mail.com,invalid

Endi import skripti:

<?php

// Foydalanish: php import.php foydalanuvchilar.csv
$fayl = $argv[1] ?? null;

if ($fayl === null) {
    echo "\033[31mFoydalanish: php import.php <fayl.csv>\033[0m\n";
    exit(1);
}

if (!file_exists($fayl)) {
    echo "\033[31mXato: '$fayl' topilmadi.\033[0m\n";
    exit(1);
}

$qator = 0;
$muvaffaqiyatli = 0;
$xato = 0;

$ochildi = fopen($fayl, 'r');   // faylni o'qish uchun ochamiz

// PHP 8.4'da fgetcsv'ga escape: '' berish tavsiya etiladi (ortiqcha "qochirish"siz)
while (($maydonlar = fgetcsv($ochildi, escape: '')) !== false) {
    $qator++;

    // Birinchi qator β€” sarlavha (ism,email,yosh), uni o'tkazib yuboramiz
    if ($qator === 1) {
        continue;
    }

    [$ism, $email, $yosh] = $maydonlar;

    // Oddiy tekshiruv: email ichida @ va yosh β€” son bo'lsin
    if (!str_contains($email, '@') || !is_numeric($yosh)) {
        echo "\033[31m  Qator $qator: noto'g'ri ma'lumot ($ism)\033[0m\n";
        $xato++;
        continue;
    }

    // Haqiqiy loyihada bu yerda bazaga INSERT bo'lardi
    echo "\033[32m  + $ism ($email), $yosh yosh\033[0m\n";
    $muvaffaqiyatli++;
}

fclose($ochildi);   // faylni yopamiz

echo "\n=== Yakun ===\n";
echo "Muvaffaqiyatli: $muvaffaqiyatli\n";
echo "Xato: $xato\n";

exit($xato > 0 ? 1 : 0);   // xato bo'lsa, kod 1

Ishlashi:

php import.php foydalanuvchilar.csv

natija:

  + Ali (ali@mail.com), 25 yosh
  + Vali (vali@mail.com), 30 yosh
  Qator 4: noto'g'ri ma'lumot (Guli)

=== Yakun ===
Muvaffaqiyatli: 2
Xato: 1

Bu yerda yangi funksiyalar:

  • fopen($fayl, 'r') β€” faylni o'qish ('r' = read) uchun ochadi.
  • fgetcsv($ochildi, escape: '') β€” CSV'ning bitta qatorini o'qib, qiymatlarni avtomatik massivga ajratadi (vergulni o'zi tushunadi). Fayl tugasa false qaytaradi. PHP 8.4'da escape: '' ni aniq berish tavsiya etiladi (escape β€” bu named argument, ya'ni nomi bilan beriladigan parametr; aks holda PHP eskirish ogohlantirishini chiqaradi).
  • fclose($ochildi) β€” faylni yopadi (yaxshi odat β€” resursni bo'shatadi).
  • [$ism, $email, $yosh] = $maydonlar β€” bu destructuring (massivni o'zgaruvchilarga "yoyish"): massivning 0,1,2-elementlarini uchta o'zgaruvchiga bir vaqtda joylash.

Bu skript β€” haqiqiy import vositalarining kichraytirilgan, lekin to'liq ishlaydigan namunasi. Bazaga ulanishni (1.10, ma'lumotlar bazasi qismi) qo'shsangiz β€” tayyor migratsiya/import vositasiga aylanadi.

Mashqlar

Oson

  1. salom.php faylini yarating: terminalda "Salom, dunyo!" deb chiqarsin (\n bilan). php salom.php orqali ishga tushiring.
  2. Skript barcha $argv argumentlarini va ularning sonini ($argc) chiqarsin.
  3. php -v buyrug'ini ishga tushiring va PHP versiyangizni aniqlang. Keyin kod ichida PHP_SAPI ni echo qilib, "cli" chiqishiga ishonch hosil qiling.
  4. PHP_EOL yordamida uchta qatorni har xil qatorlarda chiqaring.
  5. Foydalanuvchidan ismini so'rang (readline bo'lmasa fgets(STDIN)) va "Salom, !" deb javob bering. Javobni trim qiling.

O'rta

  1. Skript ikkita argument ($argv[1], $argv[2]) ni son sifatida olib, ularning yig'indisini chiqarsin. Argument yetmasa, ogohlantirib exit(1) bilan to'xtasin.
  2. Foydalanuvchidan "Davom etilsinmi? (ha/yo'q)" deb so'rang (fgets(STDIN) + trim). "ha" bo'lsa β€” "Davom etamiz", aks holda β€” "To'xtatildi".
  3. $argv[1] orqali olingan amal va ikki songa ($argv[2], $argv[3]) qarab + yoki - natijasini match bilan chiqaring.
  4. Muvaffaqiyat xabarini yashil (\033[32m), xato xabarini qizil (\033[31m) rangda chiqaradigan ikkita qatorli skript yozing. Reset (\033[0m) ni unutmang.

Qiyin

  1. getopt bilan --name va --age flaglarini o'qiydigan skript yozing. Ikkalasi ham berilsa β€” "Ali, 25 yosh" deb chiqarsin; biri yetmasa β€” qizil xato va exit(1).
  2. Interaktiv kalkulyator yozing: universal sora yordamchisi (readline yoki fgets(STDIN)) bilan ikki son va amal (+ - * /) so'rang, match bilan natijani hisoblang, nolga bo'lishni ushlang.
  3. Fayl generator yozing: --count=N flagi bo'yicha N ta .txt fayl yaratsin (ichida tartib raqami va sana bo'lsin). --count berilmasa β€” standart 3 ta.
  4. Sodda CSV import skripti yozing: fayl nomini $argv[1] dan oling, har qatorni fgetcsv bilan o'qing, sarlavhani o'tkazib yuboring, har bir qator ma'lumotini chiqaring va oxirida nechta qator qayta ishlanganini ayting.
Yechim β€” 6 
<?php

$a = $argv[1] ?? null;
$b = $argv[2] ?? null;

if ($a === null || $b === null) {
    echo "Xato: ikkita son bering. Masalan: php yigindi.php 5 3\n";
    exit(1);
}

$natija = (int) $a + (int) $b;
echo "Yig'indi: $natija\n";
exit(0);

(int) bilan matnni songa aylantirdik, chunki $argv ichidagi hamma narsa β€” string. Argument yetmasa, exit(1) xato kodi bilan to'xtatdik.

Yechim β€” 9 (rangli chiqish) 
<?php

$yashil = "\033[32m";
$qizil  = "\033[31m";
$reset  = "\033[0m";

echo $yashil . "OK: amal bajarildi" . $reset . "\n";
echo $qizil  . "XATO: nimadir noto'g'ri" . $reset . "\n";

Rang kodini matn oldiga, \033[0m (reset) ni oxiriga qo'yamiz. Reset bo'lmasa, undan keyingi butun matn rangli bo'lib qoladi.

Yechim β€” 10 (getopt bilan CLI vosita) 
<?php

$flaglar = getopt('', ['name:', 'age:']);

$ism = $flaglar['name'] ?? null;
$yosh = $flaglar['age'] ?? null;

if ($ism === null || $yosh === null) {
    echo "\033[31mXato: --name va --age ikkalasi ham kerak.\033[0m\n";
    echo "Masalan: php tool.php --name=Ali --age=25\n";
    exit(1);
}

echo "\033[32m$ism, $yosh yosh\033[0m\n";
exit(0);

getopt('', ['name:', 'age:']) β€” qisqa flag yo'q (''), faqat uzun flaglar. Har ikkala : β€” "qiymat kerak" degani. ?? null bilan yetishmaganini aniqlab, qizil xato beramiz.

Yechim β€” 11 (interaktiv kalkulyator) 
<?php

function sora(string $savol): string
{
    if (function_exists('readline')) {
        return trim((string) readline($savol));
    }
    echo $savol;
    return trim((string) fgets(STDIN));
}

$a = (float) sora("Birinchi son: ");
$amal = sora("Amal (+ - * /): ");
$b = (float) sora("Ikkinchi son: ");

$natija = match ($amal) {
    '+' => $a + $b,
    '-' => $a - $b,
    '*' => $a * $b,
    '/' => $b !== 0.0 ? $a / $b : null,
    default => null,
};

if ($natija === null) {
    echo "\033[31mXato: noto'g'ri amal yoki nolga bo'lish.\033[0m\n";
    exit(1);
}

echo "\033[32mNatija: $natija\033[0m\n";

match har bir amal uchun bitta natija beradi. Nolga bo'lish va noto'g'ri amal null bo'lib, qizil xato chiqaradi. (float) bilan kiritilgan matnni songa aylantiramiz. So'rashni sora orqali qilganimiz uchun kod Windows'da ham ishlaydi.

Yechim β€” 13 (CSV import) 
<?php

$fayl = $argv[1] ?? null;

if ($fayl === null || !file_exists($fayl)) {
    echo "\033[31mFoydalanish: php import.php <mavjud-fayl.csv>\033[0m\n";
    exit(1);
}

$ochildi = fopen($fayl, 'r');
$qator = 0;
$qayta_ishlangan = 0;

while (($maydonlar = fgetcsv($ochildi, escape: '')) !== false) {
    $qator++;

    if ($qator === 1) {
        continue;   // sarlavhani o'tkazamiz
    }

    echo "  " . implode(' | ', $maydonlar) . "\n";
    $qayta_ishlangan++;
}

fclose($ochildi);

echo "\nJami $qayta_ishlangan ta qator qayta ishlandi.\n";
exit(0);

fgetcsv har qatorni avtomatik massivga ajratadi. Birinchi qator (sarlavha) continue bilan o'tkazib yuboriladi. implode(' | ', ...) bilan maydonlarni chiroyli chiqaramiz. Fayl tugagach fclose bilan yopamiz.