05 — Modellar va migratsiya

⬅️ Oldingi: 04 — Template tizimi (DTL) · 🏠 README · Keyingi: 06 — ORM va QuerySet so'rovlar ➡️

---

Bu bobda: Django'ning yuragi — modellar bilan tanishamiz. Model nima ekanini va nega u shunchaki Python klassi bo'la turib baza jadvaliga aylanishini ko'ramiz. Eng kerakli maydon turlarini (CharField, TextField, IntegerField, BooleanField, DateTimeField, DecimalField, EmailField, SlugField va boshqalar) qachon qaysi birini ishlatishni o'rganamiz. Meta klass orqali jadval xulqini (ordering, verbose_name, unique) sozlaymiz; __str__ bilan obyektni odamga tushunarli ko'rsatamiz. So'ngra Django'ning eng kuchli mexanizmlaridan biri — migratsiya tizimini ochib beramiz: makemigrations va migrate orasidagi farq, migratsiya fayli aslida nima, django_migrations jadvali qanday "xotira" vazifasini bajaradi, va sqlmigrate bilan migratsiya qaysi SQL ga aylanishini o'z ko'zimiz bilan ko'ramiz. Oxirida ORMga (objects.create, .all(), .get()) ilk qadam qo'yib, Python kodimiz qanday qilib SQL INSERT/SELECT ga aylanishini amalda sinab ko'ramiz. Hamma kod Django 6.0.6 da haqiqatan ishga tushirib tekshirilgan.

---

Model nima va nega kerak?

Veb-ilovaning aksariyati ma'lumotni saqlash va qaytarib olish ustiga qurilgan: foydalanuvchilar, maqolalar, mahsulotlar, buyurtmalar. Bu ma'lumotlar ma'lumotlar bazasida (database) jadvallar ko'rinishida yashaydi.

An'anaviy yo'lda siz qo'lda SQL yozasiz:

-- ❌ Bu yo'lni Django'da ishlatmaymiz (faqat tushuntirish uchun)
CREATE TABLE blog_post (
    id INTEGER PRIMARY KEY,
    title VARCHAR(200),
    body TEXT
);
INSERT INTO blog_post (title, body) VALUES ('Salom', 'Matn');

Bu yondashuvning muammosi: SQL qo'lda yozish xatoga moyil, baza turi (SQLite, PostgreSQL, MySQL) o'zgarsa sintaksis o'zgaradi, va Python kodingiz bilan baza orasida hech qanday bog'liqlik yo'q.

Django'da esa siz oddiy Python klassi yozasiz — uni model deb ataymiz. Django bu klassni o'qib, sizning o'rningizga jadval yaratadi va SQL'ni o'zi yozadi. Bitta klass = bitta jadval. Klassning har bir maydoni = jadvalning bir ustuni. Klassdan yaratilgan har bir obyekt = jadvaldagi bitta qator (yozuv).

Bu yondashuv ORM (Object-Relational Mapping — obyekt-relatsion moslashtirish) deb ataladi. Python obyektlari bilan SQL jadvallari o'rtasidagi avtomatik tarjimon. Agar siz SQL bilan tanish bo'lsangiz, ORM "ostida" o'sha SQL ishlayotganini ko'rasiz — lekin uni qo'lda yozmaysiz.

Python bilganlar uchun: model — bu oddiy klass, lekin django.db.models.Model dan meros oladi. Klass atributlari (title = models.CharField(...)) — bu deskriptorlar: Django ulardan jadval sxemasini ham, obyekt atributlarini ham yasaydi.

---

Birinchi modelni yozish

Avval (3-bobdan eslang) ilova yaratib, uni INSTALLED_APPS ga qo'shgan bo'lishingiz kerak. Misol uchun blog nomli ilova:

python -m django startproject mysite .
python manage.py startapp blog

So'ng mysite/settings.py da:

# mysite/settings.py
INSTALLED_APPS = [
    "django.contrib.admin",
    "django.contrib.auth",
    "django.contrib.contenttypes",
    "django.contrib.sessions",
    "django.contrib.messages",
    "django.contrib.staticfiles",
    "blog",  # <-- o'z ilovamizni ro'yxatga oldik
]

Endi blog/models.py faylida birinchi modelni yozamiz:

# blog/models.py
from django.db import models


class Post(models.Model):
    title = models.CharField(max_length=200)
    body = models.TextField()
    views = models.IntegerField(default=0)

    def __str__(self):
        return self.title

Shu uch qatorlik maydon bilan biz Django'ga aytdik: "Menga title (qisqa matn), body (uzun matn) va views (butun son) ustunlari bo'lgan jadval kerak." id ustunini so'ramadik — Django uni avtomatik qo'shadi (buni keyinroq ko'ramiz).

models.Model dan meros olish modelni "haqiqiy" qiladi: u objects menejeri, save(), delete() kabi metodlarga ega bo'ladi.

---

Maydon turlari: qachon qaysi birini ishlatish

Maydon turi (field type) Django'ga ikki narsani aytadi: (1) bazada qanday ustun yaratish kerak, (2) Python tomonida qiymat qanday tekshirilishi va ko'rsatilishi kerak. Eng ko'p ishlatiladiganlarini ko'rib chiqaylik.

Matn maydonlari

Maydon	Vazifasi	Misol
CharField(max_length=N)	Qisqa, cheklangan uzunlikdagi matn	sarlavha, ism
TextField()	Uzun, cheksiz matn	maqola tanasi, izoh
EmailField()	Email — formati tekshiriladi	foydalanuvchi emaili
SlugField()	URL uchun xavfsiz qisqa nom (- va harf)	salom-django

title = models.CharField(max_length=200)   # max_length SHART
body = models.TextField()                   # max_length kerak emas
author_email = models.EmailField(blank=True)
slug = models.SlugField(max_length=220, unique=True)

Muhim farq: CharField da max_length majburiy (baza shu uzunlikdagi ustun yaratadi). TextField da esa kerak emas — u cheksiz matn uchun. Qoida: agar matn qisqa va cheklangan bo'lsa (sarlavha) — CharField; uzun bo'lsa (maqola tanasi) — TextField.

SlugField — bu URL uchun mo'ljallangan CharField. "Slug" — bu sarlavhaning URL'ga yaroqli ko'rinishi: "Salom Django!" -> "salom-django". Faqat harf, raqam, defis va pastki chiziqdan iborat bo'ladi.

Son maydonlari

views = models.IntegerField(default=0)              # butun son
price = models.DecimalField(max_digits=8, decimal_places=2)  # aniq o'nlik son
rating = models.FloatField()                        # suzuvchi nuqtali son

DecimalField vs FloatField — bu juda muhim: pul, narx, hisob-kitob kabi aniqlik talab qiladigan sonlar uchun doim DecimalField ishlating. FloatField (suzuvchi nuqta) ikkilik kasr xatosiga ega bo'ladi (0.1 + 0.2 != 0.3). DecimalField da max_digits (jami raqamlar soni) va decimal_places (kasr qismidagi raqamlar soni) majburiy. Masalan max_digits=8, decimal_places=2 -> 999999.99 gacha pul saqlay oladi.

Mantiqiy va sana maydonlari

is_featured = models.BooleanField(default=False)        # True / False
created_at = models.DateTimeField(auto_now_add=True)    # birinchi saqlashda o'rnatiladi
updated_at = models.DateTimeField(auto_now=True)        # HAR saqlashda yangilanadi
birth_date = models.DateField(null=True, blank=True)    # faqat sana (vaqtsiz)

DateTimeField da ikkita sehrli argument bor:

• auto_now_add=True — obyekt birinchi marta yaratilganda joriy vaqtni qo'yadi va keyin o'zgarmaydi. "Yaratilgan vaqt" uchun ideal.
• auto_now=True — obyekt har safar saqlanganda joriy vaqtga yangilanadi. "Oxirgi tahrir vaqti" uchun ideal.

null va blank — chalkashtirmang

Bu ikki argument boshlovchilarni eng ko'p chalkashtiradi:

• null=True — bu baza darajasidagi sozlama. Ustun bazada NULL (bo'sh) bo'lishi mumkinligini bildiradi.
• blank=True — bu forma/validatsiya darajasidagi sozlama. Maydonni formada bo'sh qoldirish mumkinligini bildiradi.

# To'g'ri naqshlar:
author_email = models.EmailField(blank=True)        # matn: bo'sh satr "" saqlanadi, NULL kerak emas
category = models.ForeignKey(..., null=True, blank=True)  # bog'lanish: ikkalasi ham kerak
birth_date = models.DateField(null=True, blank=True)      # sana: bo'sh satr yo'q, shuning uchun null kerak

Oltin qoida: matn maydonlari (CharField, TextField) uchun null=True ishlatmang — bo'sh matn uchun ikki xil "bo'sh" qiymat (NULL va "") chalkashlik tug'diradi. Faqat blank=True yetarli. Lekin sana, son, bog'lanish kabi maydonlar uchun bo'sh qiymat kerak bo'lsa — null=True, blank=True ikkalasi ham kerak.

---

To'liq model: hammasi birga

Endi yuqoridagilarni birlashtirib, ikkita model yozamiz: Category (toifa) va Post (maqola). Bu kod Django 6.0.6 da haqiqatan ishlatib tekshirilgan.

# blog/models.py
from django.db import models


class Category(models.Model):
    name = models.CharField(max_length=100, unique=True)
    slug = models.SlugField(max_length=120, unique=True)

    class Meta:
        verbose_name = "Toifa"
        verbose_name_plural = "Toifalar"
        ordering = ["name"]

    def __str__(self):
        return self.name


class Post(models.Model):
    class Status(models.TextChoices):
        DRAFT = "draft", "Qoralama"
        PUBLISHED = "published", "Chop etilgan"

    title = models.CharField(max_length=200)
    slug = models.SlugField(max_length=220, unique=True)
    body = models.TextField()
    author_email = models.EmailField(blank=True)
    views = models.IntegerField(default=0)
    price = models.DecimalField(max_digits=8, decimal_places=2, default=0)
    is_featured = models.BooleanField(default=False)
    status = models.CharField(
        max_length=10, choices=Status.choices, default=Status.DRAFT
    )
    created_at = models.DateTimeField(auto_now_add=True)
    updated_at = models.DateTimeField(auto_now=True)
    category = models.ForeignKey(
        Category,
        on_delete=models.CASCADE,
        related_name="posts",
        null=True,
        blank=True,
    )

    class Meta:
        ordering = ["-created_at"]
        verbose_name = "Maqola"
        verbose_name_plural = "Maqolalar"

    def __str__(self):
        return self.title

Bu kodda yangi uch narsa bor: __str__, Meta klass va choices. Ularni alohida ko'raylik. (ForeignKey — bog'lanish — keyingi boblarda chuqur ochiladi; hozir uni "bu maqola qaysi toifaga tegishli" deb tushuning.)

---

__str__ — obyektni odamga tushunarli ko'rsatish

__str__ — bu oddiy Python metodi (model'ga xos emas, Python'ning o'zidan). U obyekt matnga aylantirilganda nima ko'rsatilishini belgilaydi. Modelda uni yozmasangiz, Django Post object (1) kabi foydasiz narsa ko'rsatadi.

def __str__(self):
    return self.title

Endi shell'da yoki admin panelda obyekt <Post: Django modellari> kabi tushunarli ko'rinadi. Bu admin panel, debug va log uchun juda foydali. Har bir modelga __str__ yozish — yaxshi odat.

---

Meta klass — jadval xulqini sozlash

Meta — bu model ichidagi ichki klass. U maydon emas; u modelning "metama'lumotini" (jadval haqida ma'lumot) sozlaydi. Eng kerakli sozlamalar:

class Meta:
    ordering = ["-created_at"]          # standart saralash tartibi (- = teskari)
    verbose_name = "Maqola"             # admin'da yakka nomi
    verbose_name_plural = "Maqolalar"   # admin'da ko'plik nomi
    # unique_together = ["title", "author_email"]   # birga noyob bo'lsin
    # db_table = "blog_posts"           # jadval nomini o'zgartirish (kamdan-kam)

• ordering — Post.objects.all() qanday tartibda qaytarishini belgilaydi. "-created_at" — eng yangisi birinchi (- teskari tartib). Bu juda qulay: har so'rovda order_by yozmaysiz.
• verbose_name / verbose_name_plural — admin panelda chiroyli nom ko'rsatadi. Aks holda Django ingliz tilida Posts deb avtomatik qo'yadi.

Diqqat: o'zbekcha ko'plik avtomatik to'g'ri yasalmaydi (Django s qo'shadi), shuning uchun verbose_name_plural ni qo'lda yozish ma'qul.

choices — cheklangan tanlovlar

Ba'zan maydon faqat ma'lum qiymatlardan birini olishi kerak (masalan, holat: qoralama yoki chop etilgan). Django 6.0 da buning zamonaviy yo'li — TextChoices:

class Status(models.TextChoices):
    DRAFT = "draft", "Qoralama"          # (bazaga yoziladigan qiymat, odamga ko'rsatiladigan yorliq)
    PUBLISHED = "published", "Chop etilgan"

status = models.CharField(
    max_length=10, choices=Status.choices, default=Status.DRAFT
)

Har bir variant ikki qismdan iborat: bazada saqlanadigan qiymat ("draft") va foydalanuvchiga ko'rsatiladigan yorliq ("Qoralama"). Django avtomatik get_status_display() metodini yaratadi — u yorliqni qaytaradi:

post.status                  # 'published'  (bazadagi qiymat)
post.get_status_display()    # 'Chop etilgan'  (odamga ko'rsatiladigan yorliq)

---

id va birlamchi kalit (primary key)

Diqqat qiling: biz modelda id maydonini yozmadik. Django uni avtomatik qo'shadi — har bir modelga BigAutoField turidagi id (birlamchi kalit, primary key) beriladi. Bu har yangi qatorda 1, 2, 3... deb avtomatik o'sadigan noyob raqam.

Django 6.0 da BigAutoField sukut bo'yicha (default) birlamchi kalit turi. Shuning uchun yangi loyihada settings.py ga DEFAULT_AUTO_FIELD yozish endi shart emas — u global default sifatida o'rnatilgan. (Eski loyihalarda hali ham ko'rishingiz mumkin; bu zarar qilmaydi.)

post = Post.objects.create(title="Salom", slug="salom", body="matn")
print(post.id)   # 1  (avtomatik berildi)
print(post.pk)   # 1  (pk = primary key uchun universal qisqartma)

post.pk — post.id ning universal taxallusi (alias). Agar birlamchi kalitni o'zingiz boshqa maydonga o'rnatsangiz ham pk doim ishlaydi.

---

Migratsiya: modeldan bazaga

Modelni yozdik — lekin bazada hali hech narsa yo'q! Model — bu shunchaki Python kodi. Uni haqiqiy baza jadvaliga aylantirish uchun migratsiya kerak.

Migratsiya — bu sizning model o'zgarishingizni bazaga qanday qo'llashni tasvirlaydigan reja. Django'da bu ikki bosqichli jarayon:

1. makemigrations — Django modelni o'qiydi, oldingi holat bilan solishtiradi va o'zgarishni tasvirlovchi migratsiya faylini yozadi. Bazaga tegmaydi.
2. migrate — Django o'sha migratsiya faylini SQL ga aylantiradi va uni bazada haqiqatan ishlatadi.

Bu ikkisi nega ajratilgan? Chunki migratsiya fayli — bu versiya nazorati ostida saqlanadigan (git'ga qo'shiladigan) baza o'zgarishlari tarixidir. Jamoadagi har bir dasturchi migrate ishlatib, bazasini bir xil holatga keltira oladi. Bu — bazaning git'i kabi.

makemigrations — rejani yaratish

python manage.py makemigrations blog

Natija:

Migrations for 'blog':
  blog\migrations\0001_initial.py
    + Create model Category
    + Create model Post

Django blog/migrations/0001_initial.py faylini yaratdi. Uni ochib ko'rsak (bu fayl avtomatik yaratilgan, qo'lda yozmaysiz):

# blog/migrations/0001_initial.py (avtomatik yaratilgan)
import django.db.models.deletion
from django.db import migrations, models


class Migration(migrations.Migration):
    initial = True
    dependencies = []
    operations = [
        migrations.CreateModel(
            name="Category",
            fields=[
                ("id", models.BigAutoField(auto_created=True, primary_key=True, serialize=False, verbose_name="ID")),
                ("name", models.CharField(max_length=100, unique=True)),
                ("slug", models.SlugField(max_length=120, unique=True)),
            ],
            options={"verbose_name": "Toifa", "verbose_name_plural": "Toifalar", "ordering": ["name"]},
        ),
        migrations.CreateModel(
            name="Post",
            fields=[
                ("id", models.BigAutoField(auto_created=True, primary_key=True, serialize=False, verbose_name="ID")),
                ("title", models.CharField(max_length=200)),
                # ... qolgan maydonlar ...
            ],
            options={"ordering": ["-created_at"], "verbose_name": "Maqola", "verbose_name_plural": "Maqolalar"},
        ),
    ]

E'tibor bering — bu fayl Python, SQL emas. Bu Django'ning ichki "rejasi". id maydoni avtomatik qo'shilganini ko'ryapsizmi? (BigAutoField).

sqlmigrate — qanday SQL yaratilishini ko'rish

Migratsiya aslida qanday SQL ga aylanishini ko'rishni xohlaysizmi? sqlmigrate aynan shuni ko'rsatadi (lekin ishlatmaydi — faqat chop etadi):

python manage.py sqlmigrate blog 0001

Natija (SQLite uchun):

BEGIN;
--
-- Create model Category
--
CREATE TABLE "blog_category" ("id" integer NOT NULL PRIMARY KEY AUTOINCREMENT, "name" varchar(100) NOT NULL UNIQUE, "slug" varchar(120) NOT NULL UNIQUE);
--
-- Create model Post
--
CREATE TABLE "blog_post" ("id" integer NOT NULL PRIMARY KEY AUTOINCREMENT, "title" varchar(200) NOT NULL, "slug" varchar(220) NOT NULL UNIQUE, "body" text NOT NULL, "author_email" varchar(254) NOT NULL, "views" integer NOT NULL, "price" decimal NOT NULL, "is_featured" bool NOT NULL, "status" varchar(10) NOT NULL, "created_at" datetime NOT NULL, "updated_at" datetime NOT NULL, "category_id" bigint NULL REFERENCES "blog_category" ("id") DEFERRABLE INITIALLY DEFERRED);
CREATE INDEX "blog_post_category_id_c326dbf8" ON "blog_post" ("category_id");
COMMIT;

Mana — bu sizning Python modelingizning SQL ko'rinishi! Ko'ring:

• CharField(max_length=200) -> varchar(200)
• TextField() -> text
• BooleanField -> bool
• unique=True -> UNIQUE
• category (ForeignKey) -> category_id ustuni + REFERENCES + indeks

Bu SQL'ni siz yozmadingiz — Django modelingizdan yasab berdi. Va eng yaxshisi: agar PostgreSQL ishlatsangiz, Django o'sha bazaga mos SQL chiqaradi. Kod o'zgarmaydi, faqat baza sozlamasi o'zgaradi.

migrate — bazaga qo'llash

Endi haqiqatan bazaga qo'llaymiz:

python manage.py migrate

Natija:

Operations to perform:
  Apply all migrations: admin, auth, blog, contenttypes, sessions
Running migrations:
  Applying contenttypes.0001_initial... OK
  Applying auth.0001_initial... OK
  ...
  Applying blog.0001_initial... OK
  Applying sessions.0001_initial... OK

blog.0001_initial... OK — bizning jadvallarimiz yaratildi! (Boshqalar — auth, admin — Django'ning o'rnatilgan ilovalari jadvallari; ular ham birinchi migrate da yaratiladi.)

---

Migratsiya tizimi qanday ishlaydi: django_migrations

migrate ni ikki marta ishlatsangiz, ikkinchi marta nima bo'ladi? Hech narsa — Django "bu migratsiya allaqachon qo'llangan" deydi va o'tkazib yuboradi. Buni qanday biladi?

Javob: Django bazada maxsus jadval — django_migrations ni yuritadi. Har bir qo'llangan migratsiya u yerga yoziladi. migrate har safar shu jadvalni tekshiradi: qaysi fayllar yozilmagan bo'lsa, faqat o'shalarni qo'llaydi.

python manage.py showmigrations blog

blog
 [X] 0001_initial
 [X] 0002_post_summary

[X] — qo'llangan, [ ] — hali qo'llanmagan. Bu jadval — migratsiya tizimining "xotirasi". Shuning uchun:

• migrate ni xohlagancha qayta ishlatish xavfsiz — bir migratsiya ikki marta qo'llanmaydi.
• Jamoadagi yangi a'zo loyihani klonlab, migrate ishlatsa, barcha migratsiyalar tartib bilan qo'llanadi va u sizning bazangiz bilan bir xil holatga keladi.

Modelni o'zgartirsak nima bo'ladi?

Aytaylik, Post ga yangi maydon qo'shdik:

# blog/models.py — Post klassi ichiga qo'shdik
summary = models.CharField(max_length=300, blank=True, default="")

Endi yana ikki qadam:

python manage.py makemigrations blog

Migrations for 'blog':
  blog\migrations\0002_post_summary.py
    + Add field summary to post

python manage.py migrate blog

Running migrations:
  Applying blog.0002_post_summary... OK

Django avtomatik 0002 raqamli yangi migratsiya yaratdi — faqat o'zgarishni (yangi maydon). U eski jadvalni qaytadan yaratmaydi; mavjud jadvalni yangilaydi. Mana migratsiyaning kuchi: baza o'zgarishlari tarixi, bosqichma-bosqich.

Foydali odat: python manage.py makemigrations --check --dry-run — model o'zgarib, lekin migratsiya yaratilmaganini tekshiradi (CI/CD'da juda qulay). python manage.py check esa modellardagi xatolarni topadi.

---

ORM: Python orqali baza bilan ishlash

Jadval tayyor. Endi unga ma'lumot qo'shamiz va o'qiymiz — lekin SQL emas, Python orqali. Buning sehrli darvozasi — har bir modelda mavjud bo'lgan objects menejeri.

Quyidagi kodlarni python manage.py shell ichida (interaktiv Django qobig'i) sinab ko'rishingiz mumkin.

create() — yangi yozuv yaratish

from blog.models import Category, Post
from decimal import Decimal

cat = Category.objects.create(name="Texnologiya", slug="texnologiya")
print(cat, "id =", cat.id)        # Texnologiya id = 1

post = Post.objects.create(
    title="Django modellari",
    slug="django-modellari",
    body="Model nima va qanday ishlaydi.",
    author_email="oqil@example.com",
    price=Decimal("19.99"),
    is_featured=True,
    status=Post.Status.PUBLISHED,
    category=cat,
)
print(post, "id =", post.id)              # Django modellari id = 1
print(post.get_status_display())          # Chop etilgan

objects.create(...) ostida INSERT INTO blog_post (...) VALUES (...) SQL'i ishlaydi. Qaytishda obyektga avtomatik id beriladi.

Eslatma: price uchun Decimal("19.99") ishlatdik — 19.99 (float) emas. DecimalField da aniqlikni saqlash uchun shunday qilish ma'qul.

all() — barcha yozuvlarni olish

qs = Post.objects.all()
print(qs)                          # <QuerySet [<Post: Django modellari>, ...]>
print(Post.objects.count())        # 2  (jami nechta)
for p in Post.objects.all():
    print("-", p.title)

objects.all() -> SELECT * FROM blog_post. Natija — QuerySet (so'rovlar to'plami). U Meta.ordering bo'yicha saralangan (bizda -created_at — eng yangisi birinchi). QuerySet'ni 6-bobda chuqur o'rganamiz.

get() — bitta aniq yozuvni olish

one = Post.objects.get(slug="django-modellari")
print(one.title)        # Django modellari
print(one.views)        # 0  (default qiymat)

# Toifaning maqolalari (teskari bog'lanish — related_name)
print(list(cat.posts.all()))   # [<Post: Django modellari>]

get() aynan bitta yozuv qaytaradi. Diqqat: u faqat bitta yozuv topishi shart.

# ❌ Topilmasa — xato (DoesNotExist)
Post.objects.get(slug="yoq-bunaqa")
# blog.models.Post.DoesNotExist: Post matching query does not exist.

# ❌ Bir nechta topilsa — boshqa xato (MultipleObjectsReturned)
# Post.objects.get(status="draft")   # agar bir nechta qoralama bo'lsa

Shuning uchun get() ni faqat noyob maydon bo'yicha (masalan pk, slug (unique)) ishlatish ma'qul. Ro'yxat kerak bo'lsa — filter() (6-bobda). Xato berishidan qo'rqsangiz, try/except bilan ushlang:

try:
    post = Post.objects.get(slug="yoq-bunaqa")
except Post.DoesNotExist:
    post = None
    print("Topilmadi")

get_or_create() — bor bo'lsa ol, yo'q bo'lsa yarat

Ko'p uchraydigan naqsh: "agar bunday yozuv bo'lsa, uni ol; bo'lmasa, yarat". get_or_create aynan shuni qiladi:

cat, created = Category.objects.get_or_create(name="AI", slug="ai")
print(cat, "yangi yaratildimi?", created)   # AI yangi yaratildimi? True

cat2, created2 = Category.objects.get_or_create(name="AI", slug="ai")
print(created2)                              # False  (mavjud edi, oldi)

U ikkita qiymat qaytaradi: obyekt va created (yangi yaratildimi yoki yo'qmi — True/False).

---

Hammasini birga sinab ko'rish

Quyidagi kod butun jarayonni — model, migratsiya, ORM — ko'rsatadi va Django 6.0.6 da tekshirilgan. Avval modelni yozib, makemigrations + migrate qilganingizdan keyin, python manage.py shell da:

from blog.models import Category, Post
from decimal import Decimal

# 1. Yaratish
tech = Category.objects.create(name="Texnologiya", slug="texnologiya")
Post.objects.create(
    title="Salom Django", slug="salom-django", body="Birinchi maqola",
    price=Decimal("9.99"), status=Post.Status.PUBLISHED, category=tech,
)
Post.objects.create(title="Ikkinchi", slug="ikkinchi", body="matn")

# 2. O'qish
print("Jami:", Post.objects.count())                 # Jami: 2
for p in Post.objects.all():
    print("-", p.title, "|", p.get_status_display())

# 3. Aniq olish
p = Post.objects.get(slug="salom-django")
print("Narx:", p.price, "| Toifa:", p.category.name)  # Narx: 9.99 | Toifa: Texnologiya
print("Toifaning postlari:", tech.posts.count())      # Toifaning postlari: 1

Kutilgan natija:

Jami: 2
- Ikkinchi | Qoralama
- Salom Django | Chop etilgan
Narx: 9.99 | Toifa: Texnologiya
Toifaning postlari: 1

Bu butun zanjir ishladi: Python klassi -> migratsiya -> SQL jadval -> ORM orqali yozish va o'qish. Mana Django modellarining go'zalligi.

Node.js bilan solishtirsangiz (Node.js bobi): Django ORM — bu Prisma yoki Sequelize kabi, lekin Django'ning ichida, qo'shimcha kutubxonasiz keladi va migratsiya tizimi bilan chambarchas bog'langan.

---

Mashqlar

Quyidagi mashqlarni temp loyiha yaratib (startproject + startapp), modelni yozib, makemigrations/migrate qilib va python manage.py shell da sinab ko'ring.

Oson

1. Book modelini yarating: title (max 200 belgi), pages (butun son), is_read (mantiqiy, default False). __str__ title qaytarsin.
2. Book ga price maydonini qo'shing — DecimalField, jami 6 raqam, kasrda 2 raqam. Nega bu yerda FloatField emas, DecimalField ishlatish kerakligini bir jumlada izohlang.
3. makemigrations va migrate orasidagi farqni o'z so'zlaringiz bilan ayting. Qaysi biri bazaga tegadi?
4. Book modeliga Meta qo'shib, ro'yxat title bo'yicha alifbo tartibida qaytadigan qiling (ordering).
5. sqlmigrate buyrug'ini ishlatib, Book jadvali uchun yaratilgan CREATE TABLE SQL'ini chiqaring va title ustuni qaysi SQL turiga aylanganini toping.
6. Shell'da Book.objects.create(...) bilan ikkita kitob yarating, so'ng Book.objects.count() bilan sonini tekshiring.

O'rta

1. Author modelini yarating: name (max 120), email (EmailField, formada bo'sh bo'lishi mumkin), bio (TextField, ixtiyoriy). email uchun null emas, blank ishlatganingizni asoslang.
2. Book ga created_at (yaratilgan vaqt, faqat birinchi saqlashda) va updated_at (har saqlashda yangilanadigan) maydonlarini qo'shing. auto_now_add va auto_now farqini ko'rsating.
3. Book ga status maydonini TextChoices (AVAILABLE/"Mavjud", BORROWED/"Olingan") bilan qo'shing. Shell'da book.get_status_display() qiymatini chiqaring.
4. Book ga slug (SlugField, unique=True) qo'shing. So'ng shell'da bir xil slug bilan ikkinchi kitob yaratishga urinib, qanday xato chiqishini yozing.
5. Book.objects.get(slug="yoq") ni try/except bilan o'rab, DoesNotExist xatosini ushlang va "Topilmadi" chop eting.
6. get_or_create ishlatib, bir xil Author ni ikki marta "yaratishga" urining va har safar created qiymati nima bo'lishini ko'rsating.

Qiyin

1. Category va Book modellarini ForeignKey (on_delete=CASCADE, related_name="books") bilan bog'lang. Bitta toifa va unga 3 ta kitob yarating. So'ng category.books.count() bilan 3 chiqishini tekshiring va sqlmigrate da category_id ustuni va REFERENCES paydo bo'lganini ko'rsating.
2. pytest-django bilan test yozing: kitob yaratilganda is_read ning default False ekanini va __str__ title qaytarishini tekshiring. (pytest.ini da DJANGO_SETTINGS_MODULE ni sozlang, testda @pytest.mark.django_db ishlating.)
3. Modelga unique bo'lmagan, lekin tez-tez izlanadigan maydon qo'shilganda indeks qo'shish foydali. Book.title ga db_index=True qo'shing, makemigrations + sqlmigrate qilib, CREATE INDEX qatori paydo bo'lganini ko'rsating.

Yechimlar

1.

# blog/models.py
from django.db import models

class Book(models.Model):
    title = models.CharField(max_length=200)
    pages = models.IntegerField()
    is_read = models.BooleanField(default=False)

    def __str__(self):
        return self.title

python manage.py makemigrations blog
python manage.py migrate

2.

price = models.DecimalField(max_digits=6, decimal_places=2, default=0)

DecimalField aniq o'nlik son saqlaydi; FloatField esa ikkilik kasr xatosiga ega (0.1 + 0.2 != 0.3), shuning uchun pul/narx uchun DecimalField ishlatiladi.

3. makemigrations model o'zgarishini o'qib, migratsiya faylini (Python reja) yaratadi — bazaga tegmaydi. migrate esa o'sha faylni SQL ga aylantirib, bazada haqiqatan ishlatadi — jadval/ustun yaratadi. Bazaga tegadigani — migrate.

4.

class Book(models.Model):
    title = models.CharField(max_length=200)
    pages = models.IntegerField()
    is_read = models.BooleanField(default=False)

    class Meta:
        ordering = ["title"]   # alifbo tartibida

    def __str__(self):
        return self.title

5.

python manage.py makemigrations blog
python manage.py sqlmigrate blog 0001

Natijada "title" varchar(200) NOT NULL ko'rinadi — CharField(max_length=200) SQLite'da varchar(200) ga aylanadi.

6.

Book.objects.create(title="Sof Python", pages=300)
Book.objects.create(title="Django sirlari", pages=250, is_read=True)
print(Book.objects.count())   # 2

7.

class Author(models.Model):
    name = models.CharField(max_length=120)
    email = models.EmailField(blank=True)
    bio = models.TextField(blank=True)

    def __str__(self):
        return self.name

Matn maydonida null=True ishlatilmaydi — chunki bo'sh email uchun bo'sh satr "" saqlanadi. Ikki xil "bo'sh" qiymat (NULL va "") chalkashlik tug'diradi, shuning uchun faqat blank=True yetarli.

8.

created_at = models.DateTimeField(auto_now_add=True)   # faqat yaratilganda
updated_at = models.DateTimeField(auto_now=True)        # har save() da

b = Book.objects.create(title="Test", pages=10)
print(b.created_at == b.updated_at)   # taxminan teng (yaratilganda)
b.pages = 20
b.save()
print(b.created_at, "o'zgarmadi;", b.updated_at, "yangilandi")

auto_now_add faqat birinchi yaratishda o'rnatiladi va keyin o'zgarmaydi; auto_now har save() da joriy vaqtga yangilanadi.

9.

class Book(models.Model):
    class Status(models.TextChoices):
        AVAILABLE = "available", "Mavjud"
        BORROWED = "borrowed", "Olingan"

    title = models.CharField(max_length=200)
    pages = models.IntegerField()
    status = models.CharField(max_length=10, choices=Status.choices, default=Status.AVAILABLE)

    def __str__(self):
        return self.title

b = Book.objects.create(title="K", pages=10, status=Book.Status.BORROWED)
print(b.status)                  # borrowed
print(b.get_status_display())    # Olingan

10.

slug = models.SlugField(max_length=220, unique=True)

Book.objects.create(title="Bir", pages=10, slug="bir")
Book.objects.create(title="Boshqa", pages=20, slug="bir")
# django.db.utils.IntegrityError: UNIQUE constraint failed: blog_book.slug

unique=True bo'lgani uchun ikkinchi bir xil slug IntegrityError (UNIQUE constraint) beradi.

11.

try:
    book = Book.objects.get(slug="yoq")
except Book.DoesNotExist:
    book = None
    print("Topilmadi")

12.

a1, c1 = Author.objects.get_or_create(name="Oqil", email="oqil@example.com")
print(c1)   # True  (yangi yaratildi)
a2, c2 = Author.objects.get_or_create(name="Oqil", email="oqil@example.com")
print(c2)   # False (mavjud edi, oldi)

Birinchi marta created=True (yaratildi), ikkinchi marta created=False (mavjudini oldi).

13.

class Category(models.Model):
    name = models.CharField(max_length=100, unique=True)
    def __str__(self):
        return self.name

class Book(models.Model):
    title = models.CharField(max_length=200)
    pages = models.IntegerField()
    category = models.ForeignKey(
        Category, on_delete=models.CASCADE, related_name="books", null=True, blank=True
    )
    def __str__(self):
        return self.title

c = Category.objects.create(name="Texnik")
for t in ["A", "B", "C"]:
    Book.objects.create(title=t, pages=10, category=c)
print(c.books.count())   # 3

sqlmigrate da ko'rasiz: "category_id" bigint NULL REFERENCES "blog_category" ("id") va CREATE INDEX ... ON "blog_book" ("category_id"). ForeignKey ustun nomiga _id qo'shadi va indeks yaratadi.

14.

# pytest.ini
[pytest]
DJANGO_SETTINGS_MODULE = mysite.settings
python_files = tests.py test_*.py *_tests.py

# blog/test_models.py
import pytest
from blog.models import Book

@pytest.mark.django_db
def test_book_defaults():
    book = Book.objects.create(title="Test", pages=100)
    assert book.is_read is False
    assert str(book) == "Test"
    assert Book.objects.count() == 1

python -m pytest blog/test_models.py -v
# test_book_defaults PASSED

15.

title = models.CharField(max_length=200, db_index=True)

python manage.py makemigrations blog
python manage.py sqlmigrate blog 0002

Natijada CREATE INDEX "blog_book_title_..." ON "blog_book" ("title"); qatori paydo bo'ladi. db_index=True qidiruvni tezlashtirish uchun ustunga indeks qo'shadi.

---

⬅️ Oldingi: 04 — Template tizimi (DTL) · 🏠 README · Keyingi: 06 — ORM va QuerySet so'rovlar ➡️