2.5 Abstrakt class'lar

⬅️ Oldingi: 2.4 Meros (inheritance) · 🏠 README · Keyingi: 2.6 Interfeys (interface) ➡️

---

Bu va keyingi bo'lim (interfeys) — biroz mavhumroq tushunchalar. Sabrli bo'ling: misollar bilan oydinlashadi.

Muammo

Shakl degan class bo'lsin. Har bir shaklning yuzasi bor (yuza()). Lekin "umuman shakl"ning yuzasini hisoblab bo'lmaydi — yuza shaklga bog'liq: kvadratniki bir xil formula, aylananiki boshqa. Ya'ni: - "Har bir shaklda yuza bo'lishi shart" — buni ayta olamiz. - Lekin "umumiy shakl yuzasi" — ma'noga ega emas. Faqat aniq shakl (kvadrat, aylana) yuzasini hisoblay olamiz. - Va "umuman shakl" obyektini yaratish ham mantiqsiz — "qanaqa shakl?" degan savol qoladi.

Abstrakt class ana shuni ifodalaydi: u "tugallanmagan andoza" — qoidalarni belgilaydi, lekin to'liq emas; undan to'g'ridan-to'g'ri obyekt yaratib bo'lmaydi.

Abstrakt class

abstract so'zi bilan e'lon qilinadi. Ichida abstrakt metod bo'lishi mumkin — bu metodning faqat nomi e'lon qilinadi, ichi (kodi) yozilmaydi. Ichini meros oluvchi bola class to'ldirishi shart:

<?php
abstract class Shakl {
    // Abstrakt metod — faqat e'lon, ichi yo'q.
    // "Har bir shaklda yuza() bo'lishi SHART" degani.
    abstract public function yuza();

    // Oddiy metod ham bo'lishi mumkin (umumiy, ichi bor)
    public function tasvirla() {
        echo "Bu shaklning yuzasi: " . $this->yuza();
    }
}

class Kvadrat extends Shakl {
    private $tomon;

    public function __construct($tomon) {
        $this->tomon = $tomon;
    }

    // Abstrakt metodni TO'LDIRISH shart:
    public function yuza() {
        return $this->tomon * $this->tomon;
    }
}

class Aylana extends Shakl {
    private $radius;

    public function __construct($radius) {
        $this->radius = $radius;
    }

    public function yuza() {
        return 3.14 * $this->radius * $this->radius;
    }
}

$k = new Kvadrat(5);
$k->tasvirla();   // Bu shaklning yuzasi: 25

$a = new Aylana(3);
$a->tasvirla();   // Bu shaklning yuzasi: 28.26

// $s = new Shakl();   // XATO! Abstrakt class'dan obyekt yaratib bo'lmaydi

Nima sodir bo'ldi: - abstract class Shakl — bu "to'liq bo'lmagan" class. Undan to'g'ridan-to'g'ri obyekt (new Shakl()) yaratib bo'lmaydi. - abstract public function yuza(); — abstrakt metod. Faqat nomi bor, { } ichi yo'q (oxirida ; bilan tugaydi). Bu "qoida": "mendan meros oladigan har bir class yuza() metodini albatta yozishi kerak". - Kvadrat va Aylana — Shakldan meros oladi va yuza() ni o'ziga moslab to'ldiradi. - tasvirla() — umumiy metod, ota class'da to'liq yozilgan, hamma bolalar uni meros oladi.

Nega foydali?

Abstrakt class majburlaydi: "mendan meros olsang, yuza() ni yozishing shart". Agar bola class yuza() ni yozmasa — PHP xato beradi. Bu — "esdan chiqib qolishi"ning oldini oladi. Demak abstrakt class umumiy qoidalarni o'rnatadi va bola class'larni to'ldirilishga majbur qiladi.

Oddiy class va abstrakt class farqi: oddiy class'dan obyekt yaratish mumkin va u to'liq. Abstrakt class — "yarim tayyor andoza", undan obyekt yaratib bo'lmaydi, u faqat meros olish uchun mavjud va bola class'larni biror metodni yozishga majbur qiladi.

Mashqlar

Oson 1. Shakl abstrakt class'ini yarating (abstrakt yuza() metodi bilan). Undan obyekt yaratishga urinib ko'ring — xatoni ko'ring. 2. Kvadrat class'ini Shakldan meros qildiring va yuza() ni to'ldiring. 3. Aylana class'ini ham yarating va yuza() ni to'ldiring. 4. Abstrakt class'ga oddiy (ichi bor) metod ham qo'shing va bola class'da ishlating. 5. Hayvon abstrakt class'i (abstrakt ovoz() bilan) → It va Mushuk uni to'ldirsin.

O'rta 6. Shakl abstrakt class'iga tasvirla() umumiy metodini qo'shing (yuzani chiqaradi). Kvadrat, Aylana, Tortburchak bola class'larini yarating. 7. Tolov abstrakt class'i (abstrakt tasdiqla() bilan) → NaqdTolov, KartaTolov har biri o'z tasdiqlashini yozsin. 8. Xodim abstrakt class'i (abstrakt maoshHisobla(), oddiy malumot()) → Soatbay va Oylikli xodimlar har xil maosh hisoblasin. 9. Bola class abstrakt metodni yozmasa nima bo'lishini sinab ko'ring (xatoni o'qing va tushuning).

Qiyin 10. To'liq shakllar tizimi: Shakl abstrakt (yuza(), perimetr() abstrakt; hisobot() umumiy — ikkalasini chiqaradi). Kvadrat, Togriburchak, Aylana bolalarini yarating. Bir nechta shakl yaratib, hisobotini chiqaring. 11. Transport abstrakt class'i (tezlik() abstrakt) → Mashina, Velosiped, Samolyot — har biri o'z taxminiy tezligini qaytarsin. Massiv ichida har xil transportni saqlab, hammasining tezligini foreach bilan chiqaring.

Yechim — 8 (turli xodim turlari)

<?php
abstract class Xodim {
    protected $ism;

    public function __construct($ism) {
        $this->ism = $ism;
    }

    // Har bir xodim turi maoshni o'zicha hisoblaydi:
    abstract public function maoshHisobla();

    // Umumiy metod:
    public function malumot() {
        echo $this->ism . " maoshi: " . $this->maoshHisobla() . " so'm";
    }
}

class Oylikli extends Xodim {
    private $oylik;

    public function __construct($ism, $oylik) {
        parent::__construct($ism);
        $this->oylik = $oylik;
    }

    public function maoshHisobla() {
        return $this->oylik;   // oddiy: belgilangan oylik
    }
}

class Soatbay extends Xodim {
    private $soatlar;
    private $stavka;

    public function __construct($ism, $soatlar, $stavka) {
        parent::__construct($ism);
        $this->soatlar = $soatlar;
        $this->stavka = $stavka;
    }

    public function maoshHisobla() {
        return $this->soatlar * $this->stavka;   // soat × stavka
    }
}

$a = new Oylikli("Ali", 6000000);
$a->malumot();   // Ali maoshi: 6000000 so'm

$v = new Soatbay("Vali", 160, 50000);
echo "<br>";
$v->malumot();   // Vali maoshi: 8000000 so'm

malumot() umumiy (ota class'da), lekin u maoshHisobla() ni chaqiradi — har bir bola class uni o'zicha hisoblaydi. Bu — abstrakt class'ning kuchi: umumiy mantiq bir joyda, o'ziga xos qism bolalarda.

Yechim — 10 (to'liq shakllar tizimi)

<?php
abstract class Shakl {
    abstract public function yuza();
    abstract public function perimetr();

    // Umumiy metod — ikkalasini chiqaradi:
    public function hisobot() {
        echo "Yuza: " . $this->yuza() . ", Perimetr: " . $this->perimetr() . "<br>";
    }
}

class Kvadrat extends Shakl {
    private $tomon;
    public function __construct($tomon) { $this->tomon = $tomon; }
    public function yuza()     { return $this->tomon * $this->tomon; }
    public function perimetr() { return $this->tomon * 4; }
}

class Togriburchak extends Shakl {
    private $eni;
    private $boyi;
    public function __construct($eni, $boyi) {
        $this->eni = $eni;
        $this->boyi = $boyi;
    }
    public function yuza()     { return $this->eni * $this->boyi; }
    public function perimetr() { return 2 * ($this->eni + $this->boyi); }
}

$shakllar = [new Kvadrat(5), new Togriburchak(4, 6)];
foreach ($shakllar as $shakl) {
    $shakl->hisobot();
}
// Yuza: 25, Perimetr: 20
// Yuza: 24, Perimetr: 20

yuza() va perimetr() abstrakt (har shakl o'zicha hisoblaydi), hisobot() esa umumiy — u ikkalasini chaqiradi. Bir massivda turli shakllarni saqlab, bittagina sikl bilan hammasining hisobotini chiqardik.

Yechim — 11 (Transport tezligi)

<?php
abstract class Transport {
    abstract public function tezlik();   // har transport o'zicha
}

class Mashina extends Transport {
    public function tezlik() { return 120; }
}
class Velosiped extends Transport {
    public function tezlik() { return 25; }
}
class Samolyot extends Transport {
    public function tezlik() { return 900; }
}

$transportlar = [new Mashina(), new Velosiped(), new Samolyot()];
foreach ($transportlar as $t) {
    echo get_class($t) . ": " . $t->tezlik() . " km/soat<br>";
}
// Mashina: 120 km/soat
// Velosiped: 25 km/soat
// Samolyot: 900 km/soat

get_class($t) obyektning class nomini qaytaradi. Abstrakt Transport "har bir transportda tezlik() bo'lishi shart" deb majburlaydi — har biri o'z qiymatini beradi.